Từ điện mặt trời đến cây thuốc bản địa: Hành trình “học thật, làm thật” của học sinh Maya

Khi học sinh không chỉ “học”, mà bắt đầu giải quyết vấn đề xã hội

Trong ba ngày từ 22-24/5, tại Trung tâm Giao lưu Văn hoá Phố cổ Hà Nội, Hệ thống Giáo dục Maya tổ chức triển lãm phát triển bền vững “Những Dấu Chân Nhỏ” mùa 5 – nơi học sinh kể câu chuyện trưởng thành bằng chính những dự án cộng đồng các em tự khởi xướng và thực hiện suốt năm học 2025-2026.

Không gian triển lãm gây ấn tượng bởi sự đa dạng của các dự án gắn với 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) của Liên Hợp Quốc. Ở đó, người xem không bắt gặp những mô hình mang tính trình diễn, mà là các sản phẩm, giải pháp và hành trình rất thật của học sinh.

Một góc triển lãm tái hiện dự án “Chuyển nắng thành gió” của nhóm học sinh Xưởng Rio Automation Lab. Từ bài toán trẻ em vùng cao phải học tập trong điều kiện nóng bức, các em nghiên cứu, thiết kế hệ thống làm mát bằng năng lượng mặt trời để lắp đặt cho trường học vùng khó khăn.

Ở khu vực khác, những thanh gỗ cũ tưởng như vô dụng được biến thành hệ vận động cho trẻ mầm non trong dự án “Những đôi tay nhỏ kiến tạo sân chơi cho em”. Các em học sinh tự lên ý tưởng, thiết kế, gia công rồi trực tiếp thi công sân chơi cho trẻ em vùng khó.

Hay tại dự án “Sắc màu hy vọng”, học sinh tổ chức các workshop mỹ thuật trong bệnh viện nhằm nâng đỡ sức khỏe tinh thần cho bệnh nhi. Những bức tranh, màu vẽ và giờ phút sáng tạo trở thành liệu pháp tinh thần cho trẻ đang chống chọi bệnh tật.

Đặc biệt gây chú ý là dự án “Tri thức bản địa về thảo mộc” của học sinh Xưởng Lá Mây Education Farm. Nhận thấy tri thức về cây rau, cây thuốc bản địa đang dần mai một, nhóm học sinh đã bắt đầu hành trình khảo sát vùng núi Vua Bà, thu thập mẫu cây, nghiên cứu công dụng, xây dựng tài liệu chuyên môn và phát triển sản phẩm ứng dụng.

Các em lập hẳn ban chuyên môn, ban sản xuất, ban tài chính và truyền thông để vận hành dự án như một mô hình khởi nghiệp thực thụ.

Sau nhiều tháng thực địa, thử nghiệm và thất bại, nhóm chọn cây hương nhu trắng làm hướng nghiên cứu chính. Từ loại cây quen thuộc này, học sinh tự sản xuất nhang nụ, xà phòng thiên nhiên, đồng thời học cách nghiên cứu thị trường, bán hàng, gây quỹ và quản lý tài chính.

Có những giai đoạn cây giống chết hàng loạt vì thiếu kinh nghiệm và thời tiết bất lợi. Có những mẻ nhang nụ không cháy được, dễ mốc hoặc vỡ khuôn. Nhưng thay vì bỏ cuộc, các em tiếp tục ghi chép, điều chỉnh công thức, thay đổi kỹ thuật và làm lại từ đầu.

“Đó không chỉ là dự án về cây thuốc. Đó là quá trình chúng em học cách kiên nhẫn, thích nghi và hiểu quy luật của tự nhiên”, Vũ Thu Phương - học sinh lớp 6, thành viên dự án chia sẻ.

Một trong những dấu ấn đáng chú ý của mùa triển lãm năm nay là sự xuất hiện của MAYSEED – quỹ ươm tạo tác động do chính học sinh thành lập và vận hành.

Ý tưởng về MAYSEED xuất phát từ thực tế nhiều dự án cộng đồng trong trường gặp khó khăn vì thiếu kinh phí, thiếu kỹ năng gọi vốn và chưa có cơ chế tài chính minh bạch.

Từ đó, học sinh xây dựng mô hình quỹ với đầy đủ quy trình thẩm định, giải ngân, giám sát, truyền thông và báo cáo tài chính.

Các em tự tổ chức lễ ra mắt, xây dựng fanpage, thiết kế chiến dịch gây quỹ, mời chuyên gia tham gia hội đồng xét duyệt và trực tiếp thuyết trình kêu gọi tài trợ.

Kết quả, chỉ sau một năm học, MAYSEED huy động được hơn 485 triệu đồng và giải ngân hơn 400 triệu đồng cho các dự án cộng đồng của học sinh Maya.

Nguồn quỹ này đã hỗ trợ nhiều dự án như “Bếp Xanh Yêu Thương” cung cấp suất ăn cho bệnh nhân khó khăn, “Chuyển nắng thành gió” lắp hệ thống làm mát cho trẻ em vùng cao hay dự án bảo tồn tri thức cây thuốc bản địa.

Điều đặc biệt là đằng sau những con số ấy là hành trình học sinh tự học cách quản lý tài chính, xây dựng dự án, phản biện trước hội đồng chuyên gia và chịu trách nhiệm với từng khoản tiền cộng đồng đóng góp.

Những bước chân nhỏ cho một thế hệ công dân mới

Trong bài phát biểu khai mạc triển lãm, cô giáo Nguyễn Thị Thủy - hiệu trưởng Hệ thống Giáo dục Maya nhắc lại câu hỏi quen thuộc trong bài hát phim Tây Du Ký: “Cẩm vấn lộ tại hà phương?” – Xin hỏi đường ở nơi đâu?

Và câu trả lời bà muốn gửi tới học sinh là: “Lộ tại cước hạ” – Đường ở dưới chân ta.

Theo cô giáo Thủy, giáo dục không phải là con đường người lớn vẽ sẵn cho trẻ, mà là hành trình để mỗi học sinh tự bước đi, tự trải nghiệm và trưởng thành bằng chính những va vấp của mình.

“Không ai có thể đi thay trẻ con đường trưởng thành của chính em. Em phải tự đi, và đi mãi sẽ thành đường”, bà nói.

Từ triết lý ấy, “Những Dấu Chân Nhỏ” không đơn thuần là một triển lãm cuối năm, mà phản ánh mô hình giáo dục “Học thật - Làm thật - Thành công trong đời sống thật” mà Maya theo đuổi nhiều năm qua.

Mỗi năm học, học sinh Trung học Maya dành 120 giờ học chính thức và khoảng 100 giờ tăng ca tuỳ chọn ở 1 Dự án cộng đồng tại một trong hệ thống Xưởng thực hành, với sự hướng dẫn của các chuyên gia trong các lĩnh vực Công nghệ – Kĩ thuật, Tài chính – Truyền thông, Mĩ thuật, Nông nghiệp, Thủ công, Mộc và Nấu ăn.

Các dự án được thiết kế theo 04 giai đoạn gồm: Khởi tạo, Lập kế hoạch, Thực hiện và Tổng kết. Trong suốt 10 tháng làm việc, học sinh đảm nhiệm các vai trò khác nhau như quản lý, sản xuất, tài chính, truyền thông,… trong môi trường học thật – làm thật – tích luỹ kinh nghiệm thật.

Học sinh không chỉ học kiến thức trong sách vở, mà được đặt vào những bài toán thực tế của xã hội: làm thế nào để trẻ em vùng cao có không gian học tập mát hơn giữa mùa hè; làm sao để những thanh gỗ bỏ đi trở thành sân chơi cho trẻ nhỏ; hay cách gìn giữ tri thức bản địa đang dần mai một giữa đời sống hiện đại.

Quan trọng hơn, các em phải tự tìm lời giải cho những vấn đề ấy bằng nghiên cứu, thử nghiệm, thất bại rồi làm lại.

Theo đại diện nhà trường, điều giá trị nhất mà học sinh nhận được không nằm ở sản phẩm cuối cùng, mà ở năng lực được hình thành trong suốt hành trình: tư duy giải quyết vấn đề, khả năng hợp tác, kỹ năng quản lý tài chính, phản biện, thích nghi và tinh thần trách nhiệm với cộng đồng.

“Trẻ không thể trưởng thành chỉ bằng việc nghe thật nhiều điều đúng, cũng như không thể học bơi bằng cách đọc thật nhiều về nước”, vị hiệu trưởng chia sẻ.

Bà cho rằng những dự án cộng đồng chính là “lớp học thật” để học sinh va chạm với đời sống, hiểu giá trị của lao động, học cách vượt qua khó khăn và biết mình có thể tạo ra tác động tích cực cho xã hội từ những việc nhỏ nhất.

Sau 5 mùa tổ chức, triển lãm “Những Dấu Chân Nhỏ” của Hệ thống Giáo dục Maya không chỉ ghi lại hành trình trưởng thành của học sinh Maya, mà còn cho thấy một cách tiếp cận giáo dục khác biệt: thay vì đào tạo những đứa trẻ chỉ giỏi làm bài kiểm tra, nhà trường muốn nuôi dưỡng những công dân có năng lực thật, biết hành động và có trách nhiệm với cộng đồng. Những trải nghiệm khi học thật, làm thật sẽ trở thành “hành trang trưởng thành” để các em bước ra ngoài trường học với sự tự tin, bản lĩnh và khả năng thích ứng với đời sống thực tế.

“Có thể bước chân còn nhỏ. Có thể con đường phía trước còn dài. Nhưng điều quan trọng là các em đang tự bước đi bằng đôi chân của chính mình”, cô Thủy chia sẻ.