Ebola lây qua đường nào? Đường lây và cách phòng tránh

Ebola lây qua đường nào là câu hỏi nhiều người quan tâm khi lo lắng về nguy cơ lây nhiễm sau khi tiếp xúc với người bệnh, đi đến vùng có dịch hoặc nghe thông tin về Ebola. Thực tế, Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng không lây qua mọi con đường như nhiều người lầm tưởng. Hiểu đúng đường lây giúp bạn biết tình huống nào thật sự có nguy cơ cao và cách phòng tránh phù hợp.

1 Ebola lây qua đường nào?

Ebola lây qua tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể

Ebola lây qua đường nào? Ebola lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với máu hoặc dịch cơ thể của người đang mắc bệnh hoặc người đã tử vong do Ebola. Đây là đường lây quan trọng nhất cần ghi nhớ khi phòng tránh bệnh.

Virus Ebola có thể xâm nhập vào cơ thể qua da trầy xước hoặc niêm mạc mắt, mũi, miệng. Vì vậy, nguy cơ không đến từ việc ở gần đơn thuần, mà đến từ việc máu, chất nôn, phân, nước tiểu, nước bọt hoặc các dịch tiết khác của người bệnh tiếp xúc với vùng da tổn thương hoặc niêm mạc của người lành.

Các dịch cơ thể có nguy cơ lây Ebola gồm máu, nước bọt, chất nôn, phân, nước tiểu, mồ hôi, sữa mẹ, tinh dịch, dịch âm đạo và nước ối. Do đó, khi chăm sóc hoặc tiếp xúc với người nghi mắc Ebola, cần tránh chạm trực tiếp vào máu và dịch tiết của người bệnh.

Ebola lây qua vật dụng nhiễm máu hoặc dịch tiết

Ebola cũng có thể lây gián tiếp khi chạm vào vật dụng nhiễm bẩn hoặc bề mặt nhiễm dịch cơ thể của người bệnh. Những vật dụng này có thể dính máu, phân, chất nôn, nước tiểu, nước bọt hoặc các dịch tiết khác.

Một số vật dụng cần đặc biệt tránh tiếp xúc gồm kim tiêm nhiễm bẩn, thiết bị y tế nhiễm bẩn, quần áo nhiễm dịch tiết, ga trải giường, khăn, chăn hoặc đồ dùng chăm sóc người bệnh.

Người chăm sóc bệnh nhân và nhân viên y tế là nhóm có nguy cơ cao nếu không dùng đồ bảo hộ cá nhân hoặc không thực hiện đúng kiểm soát nhiễm khuẩn. Vì vậy, không nên tự xử lý vật dụng nghi nhiễm Ebola nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Ebola có thể lây khi tiếp xúc với thi thể người tử vong do Ebola

Người tử vong do Ebola vẫn có thể còn virus trong máu và dịch cơ thể. Vì vậy, việc chạm trực tiếp vào thi thể người tử vong do Ebola, quần áo, ga giường hoặc vật dụng của họ là tình huống nguy cơ cao.

Các nghi lễ chôn cất hoặc mai táng có tiếp xúc trực tiếp với thi thể có thể làm tăng nguy cơ lây Ebola. Nội dung này cần được hiểu thận trọng để phòng tránh đúng cách, không nhằm gây hoang mang cho gia đình hoặc cộng đồng.

Khi nghi ngờ một người tử vong do Ebola, không nên tự chạm, lau rửa, ôm hoặc xử lý thi thể. Cần tuân thủ hướng dẫn của cơ quan y tế để thực hiện mai táng an toàn, vừa giảm nguy cơ lây bệnh vừa bảo đảm sự tôn trọng với người đã mất.

Ebola lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể, vật dụng nhiễm dịch tiết hoặc thi thể người mắc bệnh.

2 Ebola lây từ động vật sang người như thế nào?

Ebola có thể lây khi tiếp xúc với động vật hoang dã nhiễm bệnh

Ebola có thể lây từ động vật sang người khi con người tiếp xúc gần với máu, dịch tiết, cơ quan hoặc xác của động vật hoang dã nhiễm bệnh. Nguy cơ này thường liên quan đến vùng có dịch hoặc khu vực Ebola lưu hành, không có nghĩa là mọi động vật hoang dã đều mang virus.

Các loài động vật từng được nhắc đến trong nguy cơ lây truyền Ebola gồm dơi ăn quả, khỉ, tinh tinh, gorilla, linh dương rừng, nhím và một số loài linh trưởng khác.

Nguy cơ có thể xảy ra khi săn bắt, chạm vào động vật bị ốm hoặc chết, tiếp xúc với máu động vật hoặc dịch tiết động vật nhiễm virus. Vì vậy, người sống ở vùng có Ebola hoặc đi đến vùng có dịch cần tránh tiếp xúc gần với động vật hoang dã không rõ tình trạng sức khỏe.

Ebola có thể lây khi xử lý hoặc ăn thịt động vật hoang dã chưa nấu chín

Ở vùng có Ebola, việc săn bắt, giết mổ, chế biến hoặc ăn thịt động vật hoang dã sống, tái, chưa nấu chín kỹ có thể làm tăng nguy cơ nhiễm Ebola.

Nguy cơ đến từ việc động vật có thể nhiễm virus và người tiếp xúc với máu, dịch hoặc thịt sống/chưa chín trong quá trình chế biến. Do đó, không nên chạm vào, chế biến hoặc ăn thịt động vật hoang dã không rõ nguồn gốc ở vùng nguy cơ.

WHO khuyến cáo giảm nguy cơ lây từ động vật sang người bằng cách tránh tiếp xúc với dơi ăn quả, khỉ/linh trưởng và tránh tiêu thụ thịt sống của các loài này. NHS cũng khuyến cáo không chạm hoặc ăn thịt sống, thịt chưa nấu chín từ động vật hoang dã tại nơi có Ebola.

Ebola có thể lây từ động vật hoang dã sang người khi tiếp xúc với máu, dịch tiết, xác hoặc thịt chưa nấu chín của động vật nhiễm bệnh.

3 Ebola có lây qua quan hệ tình dục không?

Ebola có thể lây qua tinh dịch của nam giới đã khỏi bệnh

Ebola có thể lây qua quan hệ tình dục, đặc biệt qua tinh dịch của nam giới đã hồi phục sau bệnh nếu virus vẫn còn tồn tại trong tinh dịch.

Điều này không có nghĩa là mọi người khỏi Ebola đều chắc chắn lây bệnh. Tuy nhiên, virus Ebola có thể tồn tại ở một số vị trí trong cơ thể sau khi người bệnh hồi phục, trong đó có tinh hoàn và tinh dịch.

WHO ghi nhận lây truyền Ebola qua tinh dịch nhiễm virus đã được ghi nhận đến 15 tháng sau hồi phục lâm sàng. Vì vậy, nam giới khỏi bệnh Ebola nên được tư vấn y tế và xét nghiệm tinh dịch nếu có điều kiện để giảm nguy cơ lây truyền qua đường tình dục.

Cách giảm nguy cơ lây Ebola qua đường tình dục

Để phòng tránh lây Ebola qua tình dục, người từng mắc Ebola và bạn tình nên dùng bao cao su đúng cách, thực hành quan hệ tình dục an toàn và tham khảo tư vấn y tế sau khi hồi phục.

Nếu có điều kiện, nam giới sống sót sau Ebola nên xét nghiệm tinh dịch để kiểm tra virus còn tồn tại hay không. WHO khuyến cáo xét nghiệm tinh dịch hằng tháng cho đến khi có hai kết quả âm tính liên tiếp.

Nếu không có chương trình xét nghiệm tinh dịch, nam giới sống sót sau Ebola nên thực hành tình dục an toàn trong 12 tháng. Người khỏi bệnh không nên bị kỳ thị; điều quan trọng là tuân thủ hướng dẫn y tế để bảo vệ bản thân và bạn tình.

Virus Ebola có thể tồn tại trong tinh dịch sau khi hồi phục, vì vậy người từng mắc bệnh cần thực hành tình dục an toàn theo hướng dẫn y tế.

4 Ebola không lây qua đường nào?

Ebola không lây qua không khí như cúm hoặc COVID-19

Ebola có lây qua không khí không? Trong bối cảnh thông thường, Ebola không lây qua không khí theo kiểu bệnh hô hấp như cúm hoặc COVID-19.

Điểm quan trọng cần nhớ là nguy cơ chính của Ebola đến từ tiếp xúc dịch cơ thể, máu, vật dụng nhiễm dịch tiết hoặc thi thể người bệnh. Vì vậy, chỉ đứng gần, đi ngang qua hoặc ở chung không gian thông thường không phải là đường lây chính nếu không có tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể nhiễm virus.

NHS mô tả Ebola lây khi chạm vào dịch cơ thể của người hoặc động vật nhiễm bệnh, thay vì lây qua tiếp xúc thông thường không kèm phơi nhiễm dịch cơ thể.

Ebola không lây qua muỗi hoặc côn trùng

Ebola có lây qua muỗi không? Ebola không phải bệnh lây qua muỗi đốt như sốt xuất huyết Dengue hoặc sốt rét.

Đường lây chính của Ebola vẫn là tiếp xúc với máu, dịch cơ thể, vật dụng nhiễm bẩn, thi thể người bệnh hoặc động vật nhiễm bệnh. Vì vậy, không nên nhầm Ebola với các bệnh truyền nhiễm do muỗi hoặc côn trùng truyền.

CDC tập trung khuyến cáo phòng Ebola bằng cách tránh dịch cơ thể của người bệnh/người tử vong, vật dụng nhiễm dịch, động vật nguy cơ và thịt sống từ động vật hoang dã; không xem muỗi là đường lây chính của Ebola.

Ebola không lây trước khi người bệnh có triệu chứng

Ebola chưa có triệu chứng có lây không? Theo WHO, người mắc Ebola không thể truyền bệnh trước khi có triệu chứng.

Thời gian ủ bệnh Ebola thường từ 2 - 21 ngày, tức là khoảng thời gian từ khi nhiễm virus đến khi bắt đầu có biểu hiện bệnh. Trong giai đoạn chưa có triệu chứng, người nhiễm thường chưa lây bệnh cho người khác.

Sau khi người bệnh có triệu chứng, khả năng lây nhiễm tăng nếu người khác tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể như chất nôn, phân, nước tiểu, nước bọt, mồ hôi hoặc tinh dịch.

Ebola không dễ lây qua tiếp xúc thông thường

Ebola có lây qua tiếp xúc thông thường không? Ebola không dễ lây chỉ vì đứng gần, đi ngang qua hoặc nói chuyện ở khoảng cách thông thường nếu không tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể.

Tuy nhiên, không nên chủ quan khi ở gần người có triệu chứng Ebola. Nguy cơ có thể đến từ chất nôn, máu, phân, nước tiểu, nước bọt, mồ hôi hoặc vật dụng nhiễm dịch cơ thể như quần áo, khăn, ga trải giường.

NHS khuyến cáo tránh người có triệu chứng Ebola và không chạm vào dịch cơ thể hoặc vật dụng họ từng tiếp xúc. Đây là cách hiểu cân bằng: không hoảng sợ quá mức, nhưng cũng không xem nhẹ nguy cơ khi có tiếp xúc gần với dịch tiết người bệnh.

Ebola không lây qua không khí như cúm, không lây qua muỗi và không lây trước khi người bệnh có triệu chứng.

5 Những tình huống có nguy cơ cao lây Ebola

Chăm sóc người bệnh Ebola khi không có đồ bảo hộ

Người chăm sóc người bệnh Ebola có nguy cơ cao nếu tiếp xúc với máu, chất nôn, phân, nước tiểu, nước bọt, mồ hôi hoặc quần áo, ga giường nhiễm dịch.

Nguy cơ tăng rõ khi chăm sóc tại nhà mà không có hướng dẫn y tế, không có đồ bảo hộ hoặc không biết cách xử lý dịch cơ thể an toàn.

CDC cho biết nhân viên y tế và người thân chăm sóc người mắc Ebola mà không có biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn phù hợp là nhóm nguy cơ cao nhất. Do đó, người nghi mắc Ebola cần được hướng dẫn và chăm sóc theo quy trình y tế phù hợp.

Làm việc trong cơ sở y tế có ca nghi nhiễm Ebola

Nhân viên y tế, nhân viên xét nghiệm, người xử lý chất thải y tế hoặc người làm việc trong cơ sở y tế có ca nghi nhiễm Ebola có thể gặp nguy cơ nếu tiếp xúc với mẫu bệnh phẩm, máu, dịch tiết hoặc thiết bị y tế nhiễm bẩn.

Các biện pháp như kiểm soát nhiễm khuẩn, vệ sinh tay, dùng đồ bảo hộ cá nhân, thực hành tiêm an toàn và xử lý mẫu bệnh phẩm đúng quy trình là yếu tố then chốt để giảm lây truyền trong cơ sở y tế.

WHO nhấn mạnh nhân viên y tế chăm sóc ca nghi ngờ hoặc xác nhận Ebola cần áp dụng biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn bổ sung để tránh tiếp xúc với máu, dịch cơ thể và bề mặt nhiễm bẩn.

Tham gia tang lễ có tiếp xúc với thi thể người nghi mắc Ebola

Việc chạm, lau rửa, ôm hoặc tiếp xúc trực tiếp với thi thể người bệnh Ebola là tình huống nguy cơ cao. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý trong tang lễ người mắc Ebola hoặc nghi mắc Ebola.

Nếu nghi ngờ người tử vong liên quan đến Ebola, gia đình không nên tự xử lý thi thể. Cần thông báo và tuân thủ hướng dẫn của cơ quan y tế để thực hiện mai táng an toàn.

Mai táng an toàn không chỉ giúp giảm nguy cơ lây Ebola mà còn bảo đảm sự tôn trọng với người đã mất và gia đình. WHO xem mai táng an toàn, có phẩm giá là một phần quan trọng trong kiểm soát bùng phát Ebola.

Đi đến vùng có dịch và tiếp xúc với người bệnh hoặc động vật hoang dã

Không phải cứ đi đến vùng dịch là chắc chắn bị nhiễm Ebola. Nguy cơ phụ thuộc vào mức độ phơi nhiễm Ebola, đặc biệt là việc có tiếp xúc với người có triệu chứng, cơ sở y tế có ca bệnh, tang lễ, động vật hoang dã hoặc thịt động vật chưa nấu chín hay không.

Người sống hoặc đi đến vùng có dịch Ebola cần tránh tiếp xúc người bệnh, dịch cơ thể, vật dụng nhiễm bẩn, thi thể người bệnh và động vật hoang dã nguy cơ.

CDC (trung tâm kiểm soát bệnh tật) cho biết Ebola gây ít nguy cơ cho khách du lịch hoặc công chúng nói chung, nhưng người sống hoặc đi đến nơi có Ebola cần tránh dịch cơ thể, vật dụng nhiễm bẩn, thi thể người bệnh và động vật/nguyên liệu từ động vật nguy cơ.

Chăm sóc người bệnh, tiếp xúc thi thể, làm việc trong cơ sở y tế hoặc đến vùng dịch có phơi nhiễm dịch cơ thể là các tình huống nguy cơ cao.

6 Cách tránh các đường lây nhiễm Ebola

Tránh tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể

Nguyên tắc quan trọng nhất để phòng tránh Ebola là tránh tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch cơ thể của người nghi nhiễm hoặc mắc Ebola.

Không nên chạm trực tiếp vào máu người bệnh, chất nôn, phân, nước tiểu, nước bọt, mồ hôi, sữa mẹ, tinh dịch hoặc dịch âm đạo. Nếu phải chăm sóc người bệnh, cần được hướng dẫn y tế và sử dụng đồ bảo hộ phù hợp.

WHO khuyến cáo tránh tiếp xúc gần với người nhiễm, đặc biệt là dịch cơ thể, và dùng găng tay/đồ bảo hộ phù hợp khi chăm sóc bệnh nhân. Liên hệ với dược sĩ của nhà thuốc để được hướng dẫn chi tiết nếu bạn cần tư vấn về vệ sinh tay, dung dịch sát khuẩn, khẩu trang, găng tay hoặc các vật dụng hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tại nhà.

Không dùng chung hoặc chạm vào vật dụng có thể nhiễm dịch tiết

Không nên chạm hoặc dùng chung các vật dụng nhiễm dịch tiết như quần áo người bệnh, ga trải giường, khăn, kim tiêm, thiết bị y tế hoặc đồ dùng từng tiếp xúc với máu/dịch cơ thể người nghi nhiễm.

Không nên tự giặt, dọn dẹp hoặc xử lý các vật dụng nghi nhiễm nếu không có hướng dẫn chuyên môn. Việc tự xử lý có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm nếu dịch cơ thể bắn vào da trầy xước hoặc niêm mạc.

Giữ vệ sinh tay và môi trường sạch là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ lây truyền. WHO cũng nhấn mạnh duy trì vệ sinh tốt và môi trường sạch trong kiểm soát lây truyền Ebola.

Phòng Ebola bằng cách tránh máu và dịch cơ thể, không chạm vật dụng nhiễm bẩn, tránh động vật hoang dã nguy cơ và quan hệ tình dục an toàn sau hồi phục.

Tránh tiếp xúc động vật hoang dã ở vùng có Ebola

Ở vùng có Ebola, không nên chạm, săn bắt, giết mổ hoặc xử lý xác động vật hoang dã, đặc biệt là dơi, khỉ, linh trưởng hoặc động vật bị ốm/chết không rõ nguyên nhân.

Không nên ăn thịt chưa nấu chín, thịt sống hoặc thịt tái từ động vật hoang dã. Đây là cách giảm nguy cơ phòng lây từ động vật sang người.

NHS khuyến cáo không xử lý động vật hoang dã, đặc biệt là dơi, khỉ, khỉ đầu chó và tinh tinh; đồng thời không chạm hoặc ăn thịt sống/chưa chín từ động vật hoang dã ở nơi có Ebola.

Quan hệ tình dục an toàn nếu bạn tình từng khỏi Ebola

Nếu bạn tình từng hồi phục sau Ebola trong thời gian còn nguy cơ, nên dùng bao cao su và thực hành quan hệ tình dục an toàn. Điều này giúp giảm nguy cơ lây Ebola qua tinh dịch nếu virus vẫn còn tồn tại.

Người khỏi bệnh không nên bị kỳ thị. Vấn đề quan trọng là được tư vấn y tế, xét nghiệm tinh dịch nếu có điều kiện và tuân thủ hướng dẫn phòng ngừa phù hợp.

WHO đưa ra hướng dẫn tình dục an toàn và xét nghiệm tinh dịch cho nam giới sống sót sau Ebola. Việc thực hiện đúng khuyến cáo giúp bảo vệ sức khỏe cho cả người khỏi bệnh và bạn tình.

7 Các câu hỏi liên quan

Ebola có lây qua nước bọt không?

Có thể có nguy cơ. Ebola có lây qua nước bọt nếu nước bọt là dịch cơ thể của người đang mắc Ebola và tiếp xúc với niêm mạc mắt, mũi, miệng hoặc vùng da trầy xước của người khác.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ nói chuyện bình thường là chắc chắn lây. Nguy cơ chính vẫn là tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể nhiễm virus.

Ebola có lây qua mồ hôi không?

Có thể có nguy cơ. Mồ hôi được xếp vào nhóm dịch cơ thể cần tránh tiếp xúc khi người bệnh đang mắc Ebola.

Để giảm nguy cơ, không nên chạm trực tiếp vào người bệnh, quần áo người bệnh, khăn hoặc ga giường có thể nhiễm dịch cơ thể. Nếu phải chăm sóc người nghi nhiễm, cần có hướng dẫn y tế và đồ bảo hộ phù hợp.

Hiểu đúng các đường lây của Ebola giúp tránh hoang mang và biết cách phòng bệnh an toàn, phù hợp với khuyến cáo y tế.

Ebola có lây qua ăn uống không?

Ebola không lây qua ăn uống thông thường như một số bệnh tiêu hóa phổ biến. Tuy nhiên, có nguy cơ nếu bạn xử lý hoặc ăn thịt động vật hoang dã nhiễm bệnh ở dạng thịt sống, thịt tái hoặc thịt chưa nấu chín, đặc biệt tại vùng có dịch Ebola.

Để an toàn, tránh thịt động vật hoang dã không rõ nguồn gốc và không ăn thịt sống/tái ở vùng nguy cơ.

Người khỏi Ebola còn lây không?

Người đã hồi phục thường không cần cách ly nếu máu đã âm tính với virus. Tuy nhiên, virus có thể tồn tại trong một số dịch cơ thể, đặc biệt là tinh dịch ở nam giới sống sót sau Ebola.

Vì vậy, nam giới sau khi khỏi Ebola nên thực hành tình dục an toàn, dùng bao cao su và làm theo hướng dẫn xét nghiệm tinh dịch/tư vấn y tế nếu có điều kiện.

Xem thêm:

• 3 giai đoạn sốt xuất huyết, giai đoạn nào nguy hiểm nhất?
• Bệnh truyền nhiễm là gì? Danh sách các bệnh truyền nhiễm thường gặp
• Cách làm nước rửa tay sát khuẩn tại nhà

Ebola lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể của người bệnh hoặc người đã tử vong do Ebola. Bệnh cũng có thể lây qua vật dụng nhiễm máu/dịch tiết, thi thể người bệnh, động vật hoang dã nhiễm bệnh, thịt động vật hoang dã sống hoặc chưa nấu chín kỹ và tinh dịch của nam giới đã khỏi bệnh nếu virus còn tồn tại. Ngược lại, Ebola không lây qua không khí như cúm hoặc COVID-19, không lây qua muỗi và người bệnh thường không lây trước khi có triệu chứng. Nếu từng tiếp xúc với người nghi nhiễm, dịch cơ thể, vật dụng nhiễm bẩn hoặc vừa đi về từ vùng có dịch Ebola, bạn nên liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn phù hợp.