Di sản Thế giới không phải là danh hiệu, mà là trách nhiệm

Đối với Quần thể danh thắng Tràng An, việc được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những giá trị nổi bật toàn cầu được hình thành qua hàng triệu năm của thiên nhiên, hàng nghìn năm lịch sử và con người. Đó là niềm vinh dự to lớn của Đảng bộ, chính quyền và của toàn thể cộng đồng đang sinh sống trong không gian Di sản. Hơn một thập kỷ kể từ ngày được ghi danh, Tràng An đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ.

Công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản từng bước được hoàn thiện; hệ thống quy hoạch, cơ chế quản lý, bảo vệ cảnh quan, môi trường và các giá trị văn hóa - tự nhiên ngày càng được quan tâm; nghiên cứu khoa học, giáo dục di sản và hợp tác quốc tế ngày càng được mở rộng. Du lịch phát triển theo hướng ngày càng dựa nhiều hơn vào các giá trị nổi bật của di sản, tạo thêm nhiều cơ hội việc làm, sinh kế và nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương.

Năm 2014, Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá và thiên nhiên thế giới, đó là thời điểm một trách nhiệm mới bắt đầu. Được ghi danh để được bảo vệ tốt hơn và tốt nhất.

Một di sản thế giới trước hết là một cam kết với nhân loại. Khi một địa danh được UNESCO ghi danh, những giá trị đặc biệt của nơi đó không còn chỉ thuộc về một địa phương hay một quốc gia, mà trở thành một phần của di sản chung của nhân loại. Vì vậy, mỗi thế hệ được trao quyền sống cùng di sản đồng thời cũng được trao trách nhiệm bảo vệ di sản để những giá trị ấy có thể tiếp tục tồn tại trong tương lai. Đối với Quần thể danh thắng Tràng An, trách nhiệm ấy càng lớn bởi đây là một di sản đặc biệt - nơi các giá trị thiên nhiên và văn hóa không tồn tại tách biệt mà đan xen, bổ trợ và tạo nên một chỉnh thể thống nhất. Những dãy núi đá vôi, những dòng sông, hang động, thung lũng, hệ sinh thái, dấu tích khảo cổ, các di tích lịch sử, những câu chuyện về Kinh đô Hoa Lư thế kỷ X và đời sống của cộng đồng cư dân địa phương... tất cả cùng tạo nên một Tràng An có giá trị đặc biệt. Bảo vệ Tràng An vì thế không đơn thuần là bảo vệ một cảnh quan đẹp. Đó là bảo vệ một hệ thống giá trị sống.

Di sản không phải là "bảo tàng đóng cửa"

Một cách hiểu chưa đầy đủ về bảo tồn là cho rằng muốn bảo vệ di sản thì phải giữ nguyên mọi thứ, hạn chế mọi hoạt động của con người và biến di sản thành một không gian tách biệt với đời sống. Quần thể danh thắng Tràng An cho thấy một cách tiếp cận khác, di sản vẫn phải được bảo vệ, nhưng đồng thời phải được sống cùng, thực hành, nghiên cứu, giáo dục và phát huy một cách có trách nhiệm.

Những dòng sông vẫn chảy, những cánh đồng vẫn được canh tác với những mùa vàng bội thu, những ngôi làng vẫn tồn tại, người dân vẫn sinh sống, làm việc và tạo dựng cuộc sống, du khách vẫn đến để khám phá vẻ đẹp của thiên nhiên và tìm hiểu những câu chuyện văn hóa, lịch sử và của con người nơi đây. Chính sự tiếp nối của đời sống thường nhật đã làm cho Tràng An trở thành một di sản sống, chứ không phải một bảo tàng đóng kín. Vấn đề đặt ra không phải là lựa chọn giữa "bảo tồn" hay "phát triển", mà là làm thế nào để phát triển mà không làm tổn hại đến những giá trị tạo nên lý do để Tràng An được ghi danh.

Trách nhiệm trước hết thuộc về cộng đồng

Không một cơ quan quản lý nào có thể bảo vệ một di sản nếu cộng đồng không cùng tham gia, không một quy định nào có thể thay thế được ý thức tự giác của người dân và không một dự án du lịch nào có thể tạo ra sự phát triển bền vững nếu cộng đồng địa phương không được tham gia và hưởng lợi một cách chính đáng. Bởi vậy, cộng đồng chính là lực lượng quan trọng nhất trong hành trình bảo vệ Tràng An. Mỗi người dân giữ gìn một dòng sông sạch, bảo vệ một mảng cây xanh, không xâm hại cảnh quan, duy trì một phong tục đẹp, kể cho con cháu một câu chuyện về quê hương, ứng xử văn minh với du khách... đều đang góp một phần vào việc bảo vệ Di sản thế giới.

Khi người dân hiểu được giá trị của Tràng An, họ sẽ không chỉ nhìn thấy ở đó một địa điểm du lịch để tạo sinh kế, mà còn nhìn thấy một phần ký ức, bản sắc và tương lai của chính mình. Khi đó, bảo tồn không còn là một mệnh lệnh từ bên ngoài mà nó đã trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng.

Trách nhiệm của Nhà nước là kiến tạo và bảo đảm sự phát triển đúng hướng

Để cộng đồng có thể trở thành chủ thể của di sản, Nhà nước phải giữ vai trò kiến tạo, định hướng và điều phối. Đó là trách nhiệm xây dựng quy hoạch, hoàn thiện cơ chế quản lý, bảo đảm nguồn lực cho bảo tồn, kiểm soát các tác động bất lợi, đầu tư cho nghiên cứu khoa học, giáo dục di sản và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia vào quá trình quản lý. Đó cũng là trách nhiệm lựa chọn mô hình phát triển phù hợp với sức chịu tải của di sản, bảo đảm rằng các hoạt động kinh tế, đầu tư và du lịch không làm suy giảm những giá trị mà chính chúng ta có trách nhiệm gìn giữ. Một quyết định quản lý di sản tốt không chỉ trả lời câu hỏi "hôm nay chúng ta có thể làm gì?", mà quan trọng hơn phải trả lời được:"Điều gì chúng ta cần giữ lại cho một trăm năm, một nghìn năm sau?". Đó chính là tầm nhìn của bảo tồn.

Trách nhiệm của doanh nghiệp là phát triển từ giá trị, không khai thác giá trị

Doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc biến các giá trị di sản thành sản phẩm du lịch, dịch vụ và những giá trị kinh tế mới. Nhưng giữa "phát triển từ di sản" và "khai thác di sản" có một khoảng cách rất lớn. Phát triển từ di sản là làm cho giá trị của di sản được hiểu sâu hơn, được trải nghiệm tốt hơn, được lan tỏa rộng hơn và tạo ra lợi ích cho cộng đồng, đồng thời vẫn bảo đảm khả năng tồn tại lâu dài của di sản.

Đó là phát triển những sản phẩm du lịch xanh, những trải nghiệm văn hóa có chiều sâu, những sản phẩm thủ công, ẩm thực, nghệ thuật và sáng tạo dựa trên bản sắc địa phương. Khi đó, di sản không bị tiêu dùng một lần mà đã trở thành nguồn lực có khả năng tái tạo giá trị qua nhiều thế hệ.

Trách nhiệm của khoa học là mở lối cho bảo tồn

Không thể quản lý một di sản có giá trị toàn cầu chỉ bằng kinh nghiệm. Mỗi quyết định can thiệp vào cảnh quan, hệ sinh thái, dòng sông, hang động hay các giá trị văn hóa đều cần được đặt trên nền tảng khoa học và hiểu biết đầy đủ về di sản. Các nhà khoa học vì thế không chỉ là những người nghiên cứu di sản, mà còn là những người giúp xã hội hiểu sâu hơn về những gì chúng ta đang có và những gì có thể mất đi nếu phát triển thiếu thận trọng.

Khoa học giúp chúng ta nhìn thấy những giá trị không thể nhìn thấy bằng mắt thường; nhìn thấy những thay đổi diễn ra trong hàng nghìn, hàng triệu năm và từ đó đưa ra những lựa chọn có trách nhiệm hơn cho hiện tại.

Từ danh hiệu đến niềm tự hào, từ niềm tự hào đến hành động

Một tấm biển "Di sản thế giới" đặt trước cổng khu di sản không thể tự mình bảo vệ được di sản. Một danh hiệu UNESCO cũng không thể thay thế cho hàng triệu hành động nhỏ bé mỗi ngày của cộng đồng. Di sản được bảo vệ từ những điều rất bình dị: một người dân không xả rác xuống dòng sông, một người lái đò nhắc du khách giữ gìn cảnh quan, một gia đình truyền lại cho con cháu câu chuyện về quê hương, một doanh nghiệp lựa chọn đầu tư có trách nhiệm, một nhà quản lý cân nhắc kỹ lưỡng trước mỗi quyết định có thể tác động đến di sản, một nhà khoa học kiên trì nghiên cứu để tìm ra giải pháp tốt hơn. Tất cả những điều tưởng như nhỏ bé ấy, khi được cộng đồng cùng thực hiện, sẽ tạo thành một sức mạnh rất lớn. Đó chính là văn hóa bảo tồn.

Di sản hôm nay - trách nhiệm với ngày mai

Tràng An được trao lại cho chúng ta không phải để chúng ta sở hữu, mà để chúng ta gìn giữ và trao truyền. Những thế hệ đi trước đã để lại cho chúng ta núi non, sông nước, những dấu tích lịch sử, những giá trị văn hóa và những câu chuyện về vùng đất cố đô. Thế hệ hôm nay có trách nhiệm tiếp nhận những giá trị ấy, bảo vệ chúng trước những sức ép của thời đại và tiếp tục làm cho chúng sống động trong cuộc sống đương đại.

Và rồi một ngày, chính chúng ta sẽ trao lại Tràng An cho những thế hệ chưa được sinh ra. Khi ấy, điều quan trọng không phải là chúng ta đã xây dựng thêm bao nhiêu công trình, đón bao nhiêu du khách hay tạo ra bao nhiêu doanh thu từ du lịch. Điều quan trọng hơn là: Chúng ta đã giữ lại được bao nhiêu giá trị của Tràng An? Chúng ta đã trao lại cho thế hệ mai sau một Tràng An như thế nào? Bởi vậy, Di sản thế giới không phải là danh hiệu để tự hào về quá khứ, mà là lời cam kết đối với tương lai. Tràng An là di sản của nhân loại, nhưng trước hết là di sản của cộng đồng. Mỗi thế hệ chỉ là một người giữ gìn tạm thời trong hành trình dài của lịch sử.

Hiểu để yêu di sản.

Yêu để tự nguyện bảo vệ di sản.

Bảo vệ để trao truyền di sản. Đó không chỉ là trách nhiệm của hôm nay. Đó là lời hứa của chúng ta với những thế hệ mai sau.