Dây gắm có tác dụng gì? 6 tác dụng của dây gắm đối với sức khỏe

Dây gắm được biết đến với nhiều tác dụng như chống oxy hóa, kháng khuẩn, giảm vết bầm tím do thấp khớp,... Hãy cùng tìm hiểu rõ hơn về tác dụng của dây gắm qua bài viết sau đây nhé!

1 Giới thiệu chung về dây gắm

Dây gắm là gì?

Cây dây gắm hay còn được gọi là dây mấu, vương tôn hoặc dây sót có tên khoa học là Gnetum montanum Markgr, thuộc họ Dây gắm (Gnetaceae). Đây là loài cây mọc hoang, thường phát triển ở những khu rừng kín, xanh ẩm với những đặc điểm nổi bật sau đây:

• Thân cây: Thực vật thân leo, thường sống hội sinh trên những cây lớn khác và có thể dài tới 20m. Thân cây có nhiều mấu và phình to ở các đốt, vỏ thân có tính chất dẻo dai nên được sử dụng làm chạc, bện thừng, đan túi, đan lưới hay nguyên liệu cho ngành dệt.  
• Lá cây: Lá có hình trái xoan, thuôn dài, mặt trên nhẵn bóng, lá thường tập trung ở các cành nhỏ và mọc đối xứng nhau. 
• Hoa: Hoa gắm thuộc hoa đơn tính khác gốc và thường mọc thành từng nón ở kẽ lá. Cây ra hoa vào thời điểm từ tháng 6 - 8.
• Quả, hạt: Quả có màu vàng khi chín, có hạt to bên trong. Hạt gắm có thể được dùng rang lên để ăn, ép lấy dầu hay ủ lên men để chế thành rượu và phần dịch quả được sử dụng để làm nước giải khát. Thời điểm kết trái từ tháng 10 đến tháng 12.

Các bộ phận của dây gắm được sử dụng phổ biến trong các bài thuốc Đông y, đặc biệt là hạt được dùng để bào chế thuốc xoa bóp, giảm đau nhức. Dược liệu này được thu hái quanh năm, sau đó đem thái thành từng lát để phơi khô, bảo quản và sử dụng dần.

Dây gắm có tên khoa học là Gnetum montanum Markgr, thuộc họ Dây gắm (Gnetaceae)

Thành phần hóa học của dây gắm

Cây gắm chứa nhiều thành phần hóa học khác nhau như flavonoid, alkaloid, tannin, saponin, triterpenoid, anthraquinon, antraglycosid, stilbenoid, tinh dầu, chất béo và acid hữu cơ. Những thành phần này góp phần tạo nên những tác dụng quan trọng trong Y học hiện đại và Y học cổ truyền.

Dây gắm được dùng để điều trị sốt rét nhờ sự hiện diện của flavonoid và stilbenoid

2 Dây gắm có tác dụng theo Y học cổ truyền

Tính vị, quy kinh

Trong Đông y, dây gắm có vị đắng, tính bình. Nhờ những đặc tính này, dây gắm được sử dụng rộng rãi trong Y học cổ truyền.

Theo Y học cổ truyền, dây gắm có vị đắng, tính bình

Công năng, chữa trị

Dây gắm là một vị thuốc quý trong Y học cổ truyền, nổi bật với các công dụng sau đây: 

• Giúp trừ thấp, sát trùng, tiêu viêm, giải độc, lưu thông khí huyết, thư giãn gân cốt và xua tan phong hàn.
• Hỗ trợ điều trị triệu chứng ngộ độc khi bị sơn ăn, sốt rét, đau nhức xương khớp và bệnh gout.
• Cành được dùng để giảm đau (chỉ thống), thúc đẩy phục hồi gân xương, trị bong gân, gãy xương, chấn thương phần mềm do té ngã.
• Rễ được sử dụng để trị đầu gối sưng đau (hạt tất phong). 
• Ở Ấn Độ, người ta dùng thân và rễ để hạ sốt, còn hạt được sử dụng để chữa đau nhức do tê thấp. ,

Dây gắm được sử dụng rộng rãi trong Đông y để chữa đau nhức do tê thấp

3 Dây gắm có tác dụng theo Y học hiện đại

Chống oxy hóa

Cao chiết nước dây gắm thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ. Tác dụng này có được là nhờ dây gắm chứa các hoạt chất như alkaloid, flavonoid, saponin. Những thành phần này có khả năng bắt giữ gốc tự do DPPH, nhờ đó làm chậm quá trình lão hóa và phòng ngừa các bệnh lý do tổn thương tế bào gây ra.

Dây gắm thể hiện hoạt tính chống oxy hóa nhờ chứa nhiều chất có hoạt tính sinh học cao

Kháng khuẩn

Một nghiên cứu được thực hiện vào năm 2018 để đánh giá tiềm năng kháng khuẩn của các cao chiết dây gắm. Kết quả nghiên cứu cho thấy, cao chiết n-butanol và cao nước có khả năng ức chế rõ rệt hai chủng vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa và Escherichia coli. Trong khi đó, cao n-hexan và cao toàn phần thể hiện khả năng kháng khuẩn đối với chủng Staphylococcus aureus và Pseudomonas aeruginosa.

Đặc biệt, cao chiết ethyl acetat thể hiện hoạt tính kháng khuẩn trên cả 4 chủng vi khuẩn là Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Salmonella Typhimurium. Điều này mở ra hướng đi mới trong việc phát triển chế phẩm kháng khuẩn từ dây gắm. Tuy nhiên cần có thêm các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá hiệu quả lâm sàng của phương pháp này.

Cao chiết dây gắm thể hiện tiềm năng ức nhiều chủng vi khuẩn khác nhau

Hỗ trợ điều trị tiểu đường

Chiết xuất dây gắm đã được chứng minh là có hiệu quả đáng kể trong hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường. Cụ thể, cao chiết ethyl acetat thể hiện khả năng ức chế α-amylase cao gấp 27 lần so với Acarbose - một loại thuốc thường dùng trong điều trị đái tháo đường. Ngoài ra, cao toàn phần và cao nước còn thể hiện hoạt tính ức chế α-glucosidase cao gấp 6 lần so với Acarbose.

Chống viêm, giảm đau

Nghiên cứu thử nghiệm tác dụng giảm đau của cao chiết dây gắm trên hai mô hình chuột gây phù bằng Carragenin và FCA đã cho thấy, dây gắm có tác dụng giảm đau ở cả trường hợp cấp tính và mãn tính. Điều thú vị là tác dụng này quan sát thấy ở cả hệ thần kinh trung ương và ngoại biên khi sử dụng ba mức liều khác nhau là 150mg/kg, 250mg/kg và 500mg/kg.

Dây gắm giúp giảm đau trên cả thần kinh trung ương và ngoại biên

Trị bầm tím do thấp khớp, viêm khớp

Trong Y học cổ truyền, thân và rễ của cây gắm thường được sử dụng để làm giảm tình trạng bầm tím do thấp khớp hay viêm khớp gây ra. Tác dụng này có được nhờ đặc tính hoạt huyết, kháng viêm, chống oxy hóa tự nhiên có trong dược liệu này.

Thân dây gắm giúp giảm bầm tím do viêm khớp

4 Hướng dẫn sử dụng dây gắm an toàn, hiệu quả

Trong Y học cổ truyền, dây gắm thường được sử dụng ở dạng đắp ngoài, thuốc sắc hoặc ngâm rượu tùy vào mục đích sử dụng. Liều dùng khuyến cáo của dây gắm là 15 – 30g mỗi ngày. Dưới đây là cách sử dụng cùng với liều dùng phổ biến mà bạn có thể tham khảo:

• Đắp ngoài: Giã nát hoặc sao rượu dược liệu, sau đó đắp trực tiếp lên vết thương. Phương pháp này giúp giảm viêm, hỗ trợ tan máu bầm và giảm đau nhanh chóng.
• Sắc thuốc: Bạn có thể kết hợp dây gắm với các dược liệu khác như ngũ gia bì, ngưu tất, cốt toái bổ để tăng hiệu quả điều trị. Uống nước thuốc sắc mỗi ngày để hỗ trợ điều trị viêm khớp, phong thấp, giúp thúc đẩy lưu thông máu và giảm đau từ bên trong.
• Ngâm rượu: Việc ngâm rượu dây gắm với một số vị thuốc khác như rễ tầm xuân, rễ cỏ xước, rễ cà gai leo giúp hỗ trợ điều trị thấp khớp, giảm đau và viêm xương khớp. ,

Ngâm rượu dây gắm kết hợp với các vị thuốc khác giúp hỗ trợ điều trị thấp khớp

5 Một số bài thuốc có sử dụng dây gắm

Lưu ý rằng trước khi sử dụng bất kì loại thảo dược hoặc dược liệu nào để chữa bệnh, bạn nên tham khảo ý kiến của chuyên gia y tế hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Đồng thời, tìm hiểu về cách sử dụng các loại dược liệu và liều lượng cụ thể để tránh những tác dụng không mong muốn.

Dây gắm được dùng rộng rãi trong các bài thuốc Y học cổ truyền

Bài thuốc chữa đau nhức xương, gân

Chuẩn bị:

• Rễ gắm, ngũ gia bì, rễ rung rúc, vỏ cây hoa dẻ: Mỗi vị 80g.
• Rễ xích đồng nam, tầm gửi dâu, rễ cỏ xước, rễ tầm xuân, rễ bạch đồng nữ, rễ ô dược, rễ bưởi bung, rễ bướm bạc: Mỗi vị 40g.
• Cỏ roi ngựa, rễ chỉ thiên: Mỗi vị 20g.

Cách tiến hành:

• Rửa sạch tất cả dược liệu, rồi đem thái nhỏ, phơi khô.
• Ngâm tất cả vị thuốc với 1 lít rượu trắng trong 15 ngày.
• Uống một chén nhỏ mỗi ngày trước khi đi ngủ. Sử dụng bài thuốc kiên trì, đều đặn cho đến khi triệu chứng dần cải thiện.

Bài thuốc chữa phong thấp

Bài thuốc 1:

Chuẩn bị:

• Rễ gắm, hy thiêm, ngũ gia bì, thạch lựu, ngưu tất, cốt toái bổ: Mỗi vị 400g.
• Cẩu tích: 800g.
• Tỳ giải: 500g.
• Lá ké, quán chúng: Mỗi vị 250g.

Cách tiến hành:

• Rửa sạch các vị thuốc, rồi sấy khô.
• Tán tất cả dược liệu thành bột để bào chế thành viên.
• Có thể uống viên thuốc chung với nước gừng, rượu hoặc dùng để ngâm rượu.

Bài thuốc 2:

Chuẩn bị:

• Rễ gắm, rễ tầm xuân, dây đau xương, vỏ chân chim, rễ cỏ xước, rễ cà gai leo: Mỗi vị 20g.

Cách tiến hành:

• Cho tất cả các vị thuốc vào nồi cùng với 500ml nước.
• Sắc thuốc cho đến khi trong nồi còn lượng nước khoảng 200ml thì chắt lấy phần nước.
• Chia nước sắc thành 2 phần, mỗi phần 100ml và uống 2 lần/ngày. Sử dụng bài thuốc đều đặn trong vòng 15 ngày. 

Bài thuốc chữa đau nhức xương khớp

Bài thuốc 1:

Chuẩn bị:

• Rễ gắm: 120g.
• Vỏ chân chim: 100g.
• Bạch hoa xà: 10g.
• Rễ chiên chiến: 10g.
• Rễ rung rúc: 80g.
• Rễ bưởi bung, tiền hồ, ô dược, cây cỏ xước, bạch đồng nữ, cốt toái bổ: Mỗi vị 40g.

Cách tiến hành:

• Đem tất cả dược liệu rửa sạch với nước, rồi thái nhỏ, phơi khô.
• Ngâm tất cả vị thuốc trong 15 ngày với 1 lít rượu trắng.
• Trước khi đi ngủ, uống một chén nhỏ rượu để chữa đau nhức xương khớp.

Bài thuốc 2:

Chuẩn bị:

• Rễ gắm, rễ tầm xuân, dây đau xương, vỏ chân chim, rễ cỏ xước, rễ cà gai leo: Mỗi vị 20g.

Cách tiến hành:

• Nấu cao đặc tất cả dược liệu sau khi rửa sạch.
• Ngâm cao đặc với 2 lít rượu trắng 40 độ trong vòng 3 ngày, sau đó lọc lấy dịch để uống.
• Sử dụng bài thuốc 2 lần/ngày, mỗi lần 30mg.

Bài thuốc trị bệnh Gút (Gout)

Chuẩn bị: Rễ dây gắm 10g.

Cách tiến hành:

• Rễ dây gắm được cho vào nồi với 150ml nước sôi, sau đó hãm thành trà để uống.
• Uống trà dây gắm mỗi ngày và nên uống thường xuyên để đạt hiệu quả. 

Bài thuốc trị sốt rét

Chuẩn bị:

• Dây gắm, thường sơn, lá mãng cầu ta, thảo quả, dây hà thủ ô: Mỗi vị 10g.
• Binh lang (hạt cau), dây cóc, ô mai: Mỗi vị 4g.
• Cây chó đẻ: 8g.

Cách tiến hành:

• Rửa sạch các dược liệu.
• Cho tất cả các vị thuốc vào nồi cùng với 600ml nước, đun sôi cho đến khi còn lại khoảng 200ml thì chắt lấy phần nước và để nguội.
• Chia thành 2 lần uống trong ngày và kiên trì sử dụng đều đặn trong 15 ngày.

Lưu ý:

• Nên sử dụng bài thuốc trước khi lên cơn sốt rét 2 tiếng.
• Nếu triệu chứng không giảm bớt, bạn có thể thêm sài hồ 10g để đạt hiệu quả tốt nhất.

Bài thuốc trị lở sơn (sơn ăn)

Chuẩn bị: Rễ dây gắm 20g.

Cách tiến hành:

• Sắc dược liệu với 300ml nước cho đến khi còn 150ml, chắt lấy phần nước.
• Chia nước sắc thành 2 lần uống trong ngày.

Bài thuốc hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt

Chuẩn bị: 

• Rễ dây gắm: 8g.
• Bạch đồng nữ, lá đuôi lươn: Mỗi vị 10g.
• Nhân trần, ích mẫu: Mỗi vị 12g.
• Nghệ đen: 6g.

Cách tiến hành:

• Rửa sạch tất cả dược liệu, rồi để ráo nước.
• Sắc thuốc, rồi chắt lấy phần nước để uống.
• Sử dụng bài thuốc đều đặn mỗi ngày trong 1 tháng để đạt hiệu quả tốt nhất.

Bài thuốc trị vàng da, ăn kém, chóng mặt sau sinh

Chuẩn bị: 

• Rễ dây gắm: 25g.
• Ích mẫu: 20g.
• Hương phụ: 10g.
• Ngải cứu: 8g.
• Nhân trần: 12g.
• Nghệ đen: 15g.

Cách tiến hành:

• Sắc tất cả các dược liệu, rồi chắt lấy nước uống.
• Uống 2 lần trong ngày. Sử dụng bài thuốc liên tục trong 10 ngày để đạt hiệu quả điều trị.

Bài thuốc trị rắn cắn

Chuẩn bị: 1 ít lá gắm tươi.

Cách tiến hành:

• Ngồi yên để tránh chất độc lan nhanh.
• Nhai lá gắm nuốt lấy nước, còn phần bã dùng đắp lên vết rắn cắn.

Lưu ý: Đây chỉ là phương pháp sơ cứu tạm thời. Cần đến ngay bệnh viện hoặc trạm xá gần nhất để được xử lý kịp thời, tránh chất độc lan vào tim.

6 Lưu ý khi sử dụng dây gắm

Ai nên và không nên sử dụng dây gắm?

Dây gắm mang lại nhiều lợi ích sức khỏe và phù hợp với nhiều đối tượng như:

• Người mắc bệnh gout, viêm khớp. 
• Người bị đau nhức xương khớp, phong tê thấp. 

Tuy nhiên, một số đối tượng không nên sử dụng dây gắm vì nó ảnh hưởng xấu tới sức khỏe, cụ thể:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú. 
• Người có tiền sử dị ứng với cây dây gắm hoặc các thành phần trong dược liệu. 

Phụ nữ có thai và cho con bú không nên sử dụng dây gắm

Lưu ý để sử dụng dây gắm hiệu quả

Trước khi sử dụng dây gắm, bạn cần nắm rõ các lưu ý sau:

• Dây gắm là một vị thuốc trong Y học cổ truyền nên không cho hiệu quả ngay lập tức. Do đó, bạn cần kiên trì sử dụng và dùng đều đặn để đạt hiệu quả điều trị tốt nhất.
• Bạn không nên tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng khi chưa được kiểm chứng. Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia trước khi sử dụng. 

Xem thêm:

• Hạt dẻ ngựa (Horse Chestnut) là gì? 8 tác dụng của hạt dẻ ngựa đối với sức khỏe
• Ích mẫu: Cách dùng, liều dùng, lưu ý khi sử dụng
• Hà thủ ô đỏ có tác dụng gì? 8 tác dụng của hà thủ ô đỏ và lưu ý khi dùng

Hy vọng bài viết trên đã giúp bạn hiểu rõ hơn về các tác dụng của dây gắm và biết cách sử dụng hiệu quả, an toàn. Nếu thấy những thông tin này hữu ích, bạn hãy chia sẻ bài viết đến mọi người nhé!