Dân số Việt Nam trước áp lực mức sinh thấp, già hóa nhanh

Sáng 10/7, Bộ Y tế phối hợp UBND tỉnh Hưng Yên và Văn phòng Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc tại Việt Nam tổ chức mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới 2026, với chủ đề “Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng”.

Phát biểu tại sự kiện, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết Việt Nam luôn xác định dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước.

Theo ông Tuyên, Việt Nam hiện có gần 70 triệu người trong độ tuổi 15-64, tạo cơ hội lớn cho phát triển. Tuy nhiên, công tác dân số đang đối mặt nhiều thách thức khi xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ngày càng phổ biến tại nhiều địa phương.

Sinh ít con, già hóa nhanh

Tuổi kết hôn trung bình lần đầu tại Việt Nam tăng nhanh trong những năm gần đây. Kết hôn muộn kéo theo sinh con muộn, sinh ít con, thậm chí không sinh con, góp phần kéo mức sinh xuống thấp.

Theo Bộ Y tế, nếu kéo dài, mức sinh thấp sẽ tác động trực tiếp đến quy mô, cơ cấu dân số, gây thiếu hụt lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh già hóa và gia tăng các dòng di cư.

Đáng chú ý, Việt Nam có tốc độ già hóa dân số nhanh. Nếu năm 2024, cứ 2 trẻ em có một người cao tuổi thì dự báo 50 năm sau, cứ 2 trẻ em sẽ có 4 người cao tuổi.

Xu hướng sinh ít con ở người trẻ tiếp tục đẩy nhanh quá trình già hóa. Nếu không có giải pháp phù hợp, lực lượng lao động trẻ trong tương lai sẽ thu hẹp, trong khi gánh nặng an sinh xã hội, chăm sóc người cao tuổi và áp lực phát triển kinh tế - xã hội ngày càng lớn.

Một thách thức khác là tỷ số giới tính khi sinh tại Việt Nam duy trì ở mức cao trong nhiều năm, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên 104-106 bé trai/100 bé gái.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, tình trạng này có thể dẫn đến nhiều hệ lụy như một bộ phận nam giới kết hôn muộn hoặc không có khả năng kết hôn, gia tăng nguy cơ buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, bạo lực giới và tội phạm xuyên quốc gia.

Lãnh đạo Bộ Y tế đề nghị các bộ, ngành và địa phương tiếp tục bảo đảm nguồn lực cho công tác dân số; phổ biến các nội dung cốt lõi của Luật Dân số, qua đó chuyển mạnh nhận thức trong thực hiện chính sách dân số và phát triển.

Gỡ rào cản cho người trẻ

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, thế hệ trẻ ngày nay có điều kiện tốt hơn về sức khỏe, giáo dục và ngày càng được trang bị kiến thức, kỹ năng để đóng góp cho sự phát triển đất nước.

Tuy nhiên, nhiều người trẻ vẫn gặp rào cản trong tiếp cận giáo dục, việc làm, chăm sóc sức khỏe và công nghệ số.

Bảo đảm quyền tiếp cận đầy đủ, bình đẳng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản được xem là điều kiện quan trọng để phát huy tiềm năng dân số.

Bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, nhận định những thay đổi về quy mô, cơ cấu tuổi và phân bố dân cư đang tác động sâu sắc đến việc làm, y tế, giáo dục, an sinh xã hội và quan hệ giữa các thế hệ.

Theo bà, khi được học tập, có việc làm phù hợp, điều kiện sống ổn định, chăm sóc sức khỏe và chia sẻ trách nhiệm gia đình công bằng, người trẻ sẽ có nền tảng xây dựng cuộc sống và gia đình mong muốn.

Ngược lại, thiếu những điều kiện này, khát vọng của họ khó trở thành hiện thực.

Bà Pauline Tamesis cho rằng đầu tư cho thanh niên không thể là nhiệm vụ riêng của một bộ, ngành. Các chính sách cần được triển khai đồng bộ, gắn với giáo dục, việc làm, sức khỏe, nhà ở, an sinh xã hội, bình đẳng giới và cơ hội tham gia đời sống cộng đồng.

Thách thức trong thời kỳ dân số vàng

Ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam, nhấn mạnh con người, đặc biệt là thế hệ trẻ, cần được đặt ở vị trí trung tâm trong tiến trình phát triển bền vững.

Theo ông, Việt Nam đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng, tạo cơ hội lớn để thúc đẩy phát triển đất nước. Tuy nhiên, lợi thế này không kéo dài mãi, nhất là trong bối cảnh mức sinh giảm và dân số già hóa nhanh.

Trên thế giới, gần 1/5 phụ nữ 20-24 tuổi kết hôn hoặc sống chung trước 18 tuổi, cao gấp 6 lần nam giới. Tại các quốc gia thu nhập thấp, mỗi năm gần 1/10 phụ nữ và trẻ em gái 15-19 tuổi sinh con.

Ở các nước thu nhập thấp và trung bình, cứ 4 trường hợp tử vong ở phụ nữ 15-24 tuổi thì có một liên quan đến mang thai và sinh con. Mỗi ngày, thế giới ghi nhận hơn một triệu ca nhiễm bệnh lây truyền qua đường tình dục mới, với tỷ lệ mắc cao ở người trẻ.

Tại Việt Nam, nhiều chỉ số về sức khỏe và chất lượng dân số đã cải thiện trong 30 năm qua. Tỷ lệ suy dinh dưỡng, tử vong mẹ và trẻ em giảm mạnh, chỉ số phát triển con người được nâng lên.

Tuy nhiên, nhiều thách thức vẫn tồn tại. Tình trạng mang thai, sinh con ở tuổi vị thành niên còn cao. Tỷ lệ tảo hôn trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số dù giảm vẫn ở mức 15% năm 2023.

Hôn nhân cận huyết chưa chấm dứt, trong khi chiều cao thanh niên Việt Nam cải thiện chậm, chưa đạt kỳ vọng.

Sau lễ mít tinh, thanh niên, sinh viên tham gia diễu hành hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026, truyền tải thông điệp về vai trò của người trẻ đối với gia đình, xã hội và phát triển bền vững.