6 tác dụng của cây bòng bong với sức khỏe bạn nên biết

Bòng bong là một loại dương xỉ phổ biến ở trung du, miền núi và đôi khi cả vùng đồng bằng Việt Nam. Bòng bong được dùng để điều trị vàng da, đau bụng kinh, vết thương và bệnh chàm. Loài cây này chứa nhiều hợp chất quý như alkaloid, flavonoid, saponin và coumarin mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe.

1 Giới thiệu chung về bòng bong

Bòng bong là cây gì?

Tên gọi tiếng Việt: Bòng bong, Cây leo cỏ đuôi chồn, Thòng bong, Hải kim sa, Hải trung kim.

Tên khoa học: Lygodium flexuosum (L.) Sw.

Họ: Bòng Bong (Schizaeaceae).

Đặc điểm nhận dạng

Bòng bong là loài dây leo với phần cuống chính khá dày (khoảng 2,5 mm), thân rễ bò lan. Lá của cây dài, được chia thành 2-3 nhánh hình lông chim, mỗi nhánh dài khoảng 15-30 cm, sắp xếp xen kẽ dọc theo cuống chính .

Trên mỗi cuống có từ 3-4 lá (đôi khi có thể lên đến 5-6 lá) ở hai bên. Lá bòng bong có diện tích khoảng 4-12 x 1-2,5 cm, phủ lớp lông dài từ 3-8 mm. Phần đáy lá phình to, dạng hình trái tim, thuôn nhỏ dần về phía đỉnh. Mép lá chứa các nang tròn, bên trong chứa bào tử – là những hạt phấn nhỏ màu vàng nhạt đến nâu vàng. Khi sờ, bào tử có cảm giác mịn, nhẹ và mát tay, trông giống cát biển.

Môi trường sống và phân bố

Cây bòng bong thường mọc tại các bụi rậm, bờ rào và các khu vực đất trống.

Loài này phân bố chủ yếu ở miền đông châu Á, bao gồm: Trung Quốc, Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Papua New Guinea, Philippines và Australia.

Tại Malaysia, bòng bong được xem là loài cỏ dại phổ biến, có khả năng sinh trưởng mạnh mẽ nhờ thân rễ và khả năng leo bám, dễ dàng xâm lấn các loại thảm thực vật xung quanh.

Bộ phận dùng

Bộ phận sử dụng: Toàn bộ phần dây mang lá (Herba Lygodii).

Thu hái và chế biến: Gần như quanh năm, cây được thu hái, rửa sạch và phơi khô để sử dụng, không cần qua các bước chế biến phức tạp.

Bòng bong có tên khoa học là Lygodium flexuosum (L.) Sw thuộc họ Bòng Bong (Schizaeaceae)

Thành phần hóa học của bòng bong

Bòng bong chứa các hợp chất quan trọng như:

• Flavonoid: Có khả năng chống oxy hóa, bảo vệ sức khỏe.
• Axit hữu cơ: Tham gia vào quá trình chuyển hóa và hỗ trợ tiêu hóa.

Loài cây này không chỉ nổi bật nhờ khả năng sinh trưởng mạnh mẽ mà còn được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền nhờ vào những giá trị dược tính của nó.

2 Các tác dụng của bòng bong đối với sức khỏe

Trị các bệnh về tiết niệu

Cây bòng bong từ lâu đã được dân gian sử dụng để :

• Lợi tiểu, giảm đau khi đái buốt.
• Chữa đái nhắt, đái ra cát sạn, hoặc đái ra máu.

Ngoài ra, bòng bong còn có tác dụng hỗ trợ lợi sữa, điều trị táo bón và giảm tình trạng chấn thương gây ứ máu.

Bảo vệ gan

Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ cây bòng bong (Lygodium flexuosum) có khả năng bảo vệ gan đáng kể, cụ thể là :

• Giảm tổn thương gan do độc tố carbon tetrachloride (CCl4) gây ra.
• Giảm các chỉ số tổn thương gan như AST, ALT, LDH và MDA.
• Tăng cường mức glutathione (GSH) trong gan, giúp bảo vệ tế bào gan trước các tổn thương oxy hóa.
• Giảm viêm và ức chế các yếu tố liên quan đến xơ gan, như TNF-α, interleukin và procollagen.

Hiệu quả đã được thử nghiệm: Ở chuột bị tổn thương gan do D-galactosamine hoặc CCl4, chiết xuất cây bòng bong giúp phục hồi các chỉ số gan về mức bình thường, đồng thời giảm tổn thương trên mô học gan.

Nghiên cứu trên chuột wistar bị ngộ độc gan do NDEA cho thấy:

• Chiết xuất bòng bong giúp giảm các chỉ số tổn thương gan như gamma-GT, AST, ALT, LDH và MDA.
• Phục hồi mức glutathione gan (GSH).
• Ức chế các yếu tố như Ang-1, Ang-2 và Tie-2, giảm đáng kể mức độ độc tố trong gan.

Liều dùng 200 mg/kg của chiết xuất bòng bong đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong cả hai trường hợp: phòng ngừa và điều trị độc tính gan.

Chiết xuất từ cây bòng bong có khả năng bảo vệ gan

Phòng ngừa và hỗ trợ điều trị ung thư

Chiết xuất từ cây bòng bong đã được chứng minh có khả năng :

• Gây chết tế bào (apoptosis) và ức chế sự sống sót của tế bào ung thư, đặc biệt là tế bào ung thư gan.
• Ức chế NF-κB – một yếu tố kích hoạt liên quan đến viêm và ung thư.
• Ức chế các tín hiệu gây viêm do TNF-α và các yếu tố tăng trưởng.

Cơ chế hoạt động: Kích thích đảo ngược phosphatidylserine và cắt đứt protein PARP, dẫn đến chết tế bào ung thư.
Chiết xuất hoạt động theo liều lượng, với nồng độ cao hơn cho hiệu quả mạnh hơn trong việc tiêu diệt tế bào ung thư.

Chiết xuất từ cây bòng bong có thể gây chết tế bào và ức chế sự sống sót của tế bào ung thư, đặc biệt là tế bào ung thư gan

Kháng khuẩn

Cây bòng bong được nghiên cứu về khả năng kháng khuẩn trên các vi khuẩn Gram dương (như Micrococcus luteus và Staphylococcus aureus) và Gram âm .

• Củ của cây cho thấy hoạt tính kháng khuẩn mạnh nhất so với cuống và lá.
• Các hợp chất kháng khuẩn hòa tan trong methanol và acetone của chiết xuất từ củ có khả năng ức chế sự phát triển của vi khuẩn.

Hỗ trợ điều trị vàng da

Trong y học cổ truyền, bòng bong được các dân tộc bản địa sử dụng để chữa vàng da :

• Phương pháp: Rễ cây tươi được nấu với dầu mù tạt hoặc nghiền thành bột để bôi lên cơ thể.
• Các bộ tộc ở Tây Nam Ghats (Ấn Độ) và Tây Bengal dùng bòng bong để trị vàng da và đau dạ dày.

Chống rụng trứng

Một thí nghiệm được thực hiện trên thỏ cái nhằm đánh giá tác dụng ức chế rụng trứng của cây bòng bong. Trong thử nghiệm này, thỏ được tiêm tĩnh mạch axetat đồng với liều 4 mg/kg để kích thích rụng trứng. Đồng thời, thỏ được cho uống chiết xuất ethanol từ toàn cây bòng bong với liều 750 mg/kg mỗi ngày trong 3 ngày liên tiếp .

Kết quả: Tác dụng ức chế rụng trứng được ghi nhận ở 20% số thỏ được điều trị, so với nhóm đối chứng.

Một thử nghiệm khác được thực hiện trên chuột cống và chuột nhắt trắng cái nhằm nghiên cứu khả năng ngăn chặn sự làm tổ của trứng đã thụ tinh. Trong thí nghiệm này:

Chuột được cho uống chiết xuất ethanol-nước từ toàn cây bòng bong với liều 500 mg/kg/ngày. Thời gian sử dụng kéo dài trong 7 ngày liên tục và chuột được cho giao hợp trong suốt thời gian thử nghiệm. Kết quả: 100% chuột cống trắng cho thấy không có hiện tượng làm tổ của trứng đã thụ tinh và 70% chuột nhắt trắng cũng thể hiện kết quả tương tự.

Cây bòng bong không chỉ có tác dụng y học trong điều trị các bệnh về gan, tiết niệu hay kháng khuẩn, mà còn thể hiện tiềm năng đáng chú ý trong việc ức chế rụng trứng và chống sự làm tổ của trứng đã thụ tinh. Những kết quả này mở ra cơ hội nghiên cứu sâu hơn về việc ứng dụng bòng bong trong lĩnh vực y học sinh sản, đặc biệt trong các biện pháp tránh thai tự nhiên.

Cây bòng bong thể hiện tiềm năng đáng chú ý trong việc ức chế rụng trứng và chống sự làm tổ của trứng đã thụ tinh

3 Hướng dẫn cách sử dụng bòng bong an toàn, hiệu quả

Liều dùng thông thường

• Đường uống: Liều lượng phổ biến khi sử dụng bòng bong dưới dạng thuốc sắc là từ 12 – 30g mỗi ngày. Đây là liều dùng được khuyến nghị để hỗ trợ điều trị các bệnh về tiết niệu, lợi tiểu hoặc giải độc cơ thể.
• Dùng ngoài da: Không cần cố định liều lượng. Cây bòng bong tươi có thể được giã nát và trực tiếp đắp lên vết thương hở, vết loét hoặc các vùng da bị tổn thương để giảm viêm, kích thích lành da.

Kết hợp với các vị thuốc khác

Tùy thuộc vào mục đích điều trị và bài thuốc cụ thể, cây bòng bong thường được kết hợp cùng các dược liệu khác:

• Có thể sắc nước uống hoặc tán thành bột mịn để pha uống.
• Việc phối hợp này giúp tăng cường hiệu quả điều trị các bệnh như sỏi thận, viêm đường tiết niệu và hỗ trợ chức năng gan.

Tùy thuộc vào mục đích điều trị và bài thuốc cụ thể, cây bòng bong thường được kết hợp cùng các dược liệu khác

4 Một số bài thuốc có sử dụng bòng bong

Lưu ý rằng trước khi sử dụng bất kì loại thảo dược hoặc dược liệu nào để chữa bệnh, bạn nên tham khảo ý kiến của chuyên gia y tế hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Đồng thời, tìm hiểu về cách sử dụng các loại dược liệu và liều lượng cụ thể để tránh những tác dụng không mong muốn.

Cây bòng bong là một dược liệu quý được sử dụng trong nhiều bài thuốc dân gian nhằm hỗ trợ điều trị các bệnh lý khác nhau. Dưới đây là các bài thuốc phổ biến với liều lượng cụ thể, giúp người đọc dễ dàng áp dụng:

Bài thuốc lợi tiểu, đái rắt, đái buốt

Nguyên liệu:

• 12-20g lá bòng bong.
• Có thể kết hợp với cỏ tranh hoặc dây hương.

Cách dùng:

Sắc nước uống trong ngày.

Dùng đều đặn hàng ngày cho đến khi triệu chứng cải thiện.

Bài thuốc chữa trẻ em phù thũng toàn thân, mặt phù nặng, bụng to có nước, đi tiểu ít

Nguyên liệu:

• 20g bòng bong.
• 20g vỏ quả bầu khô.
• 12g tinh tre xanh.
• 12g vỏ trắng rễ dâu.
• 12g cỏ may.

Cách dùng: Sắc nước uống mỗi ngày, tiếp tục dùng đến khi tình trạng phù giảm rõ rệt.

Bài thuốc chữa đái buốt, âm đạo, dương vật sưng đau, đái ra dưỡng trấp hoặc đái ra sỏi

Nguyên liệu:

• 30-40g bòng bong.
• 40g hoạt thạch.
• 20g lá cườm.
• 10g cam thảo.
• Kết hợp 20g mạch môn khi sắc thuốc.

Cách dùng:

Tán nhỏ các vị, mỗi lần lấy 8g thuốc sắc cùng với mạch môn.

Chia làm 3 lần uống trong ngày.

Bài thuốc chữa viêm tuyến vú

Nguyên liệu: 30-40g bòng bong.

Cách dùng:

Sắc uống nước hàng ngày.

Ngoài ra, có thể giã nát lá bòng bong, chưng nóng và đắp ngoài vùng viêm để giảm sưng.

Bài thuốc chữa vết thương phần mềm

Nguyên liệu:

• Lá bòng bong, lá hàn the, lá mỏ quả tươi (lượng bằng nhau).
• Nước lá trầu không pha với phèn phi.

Cách dùng:

Giã nát các vị thuốc và đắp lên vùng vết thương đã rửa sạch.

Thay thuốc mỗi ngày một lần, khi vết thương đỡ thì thay thuốc 2 ngày/lần.

Bài thuốc chữa chín mé, quai bị

Nguyên liệu:

• Lá bòng bong.
• Dấm ăn.

Cách dùng: Giã nát lá bòng bong, chưng nóng với dấm, sau đó đắp lên vùng bị tổn thương.

Bài thuốc làm tan sỏi niệu

Nguyên liệu:

• 40g bòng bong.
• 40-80g kim tiền thảo.
• 20-40g ý dĩ.
• 20-40g hoạt thạch.
• 12-40g miết giáp.
• 12-20g thương truật, hạ khô thảo, bạch chỉ.

Cách dùng: Sắc uống mỗi ngày 1 thang, kiên trì sử dụng để tăng hiệu quả bài xuất sỏi.

Bài thuốc chữa nhiệt chứng, niệu đạo nóng rát

Nguyên liệu:

• Hải trung kim: 60g.
• Kê nội kim: 12g.
• Đông quỳ tử: 9g.
• Xa tiền tử: 15g.
• Kim tiền thảo: 60g.
• Thạch vị: 12g.
• Tiêu thạch: 15g.

Cách dùng: Sắc nước uống ngày 1 thang, chia thành 3 lần uống trong ngày.

Bài thuốc chữa da bị bỏng, mụn nhọt

Nguyên liệu: Lá và dây bòng bong (tươi).

Cách dùng:

Rửa sạch nguyên liệu, giã nát và đắp trực tiếp lên vùng da bị tổn thương.

Mỗi ngày đắp 2 lần, cần vệ sinh vùng da sạch sẽ trước khi đắp thuốc.

Bài thuốc chữa yếu sinh lý ở nam giới

Nguyên liệu: Dây bòng bong (sấy khô).

Cách dùng: Nghiền dây bòng bong khô thành bột mịn. Mỗi lần pha từ 4-6g bột với nước để uống.

Bài thuốc chữa bệnh phụ khoa ở nữ giới

Nguyên liệu:

• 100g dây bòng bong tươi.
• Thịt nạc.

Cách dùng:

Rửa sạch dây bòng bong, cắt nhỏ rồi nấu chung với thịt nạc như món canh.

Ăn cả phần cái và phần nước.

Bài thuốc chữa đầy bụng, trướng bụng

Nguyên liệu:

• Bòng bong: 30g.
• Bạch truật: 8g.
• Cam thảo: 2g.

Cách dùng:

Sắc thuốc với lượng nước vừa đủ. Uống khi thuốc còn nóng, nếu nguội nên hâm lại trước khi dùng.

Mỗi ngày uống 1 thang đến khi triệu chứng cải thiện.

Bài thuốc chữa tiểu bí, bụng dưới bí bách, có sỏi và nhiệt ứ

Nguyên liệu:

• Bòng bong và hổ phách: mỗi vị 9g.
• Kim tiền thảo: 60g.
• Biển súc, cù mạch, mộc thông, trư linh, sa tiền, phục linh, trạch tả: mỗi vị 15g.
• Hoạt thạch: 18g.
• Ngưu tất: 10g.
• Cam thảo: 3g.

Cách dùng:

Sắc nước uống khi thuốc còn ấm.

Nếu có khí hư, thêm các vị: thục địa (16g), hoàng kỳ (15g), đương quy (12g), xuyên khung (8g), bạch thược (12g).

Nếu khí huyết ứ trệ, thêm các vị: nga truật (12g), trần bì (10g), mộc hương (8g).

Bài thuốc trị chứng tiêu chảy

Nguyên liệu: Toàn cây bòng bong.

Cách dùng:

Rửa sạch, sắc với lượng nước vừa đủ trên lửa nhỏ.

Chia nước thuốc thành nhiều phần và uống hết trong ngày.

Sử dụng mỗi ngày 1 thang cho đến khi triệu chứng chấm dứt.

5 Một số lưu ý khi sử dụng bòng bong

Cây bòng bong là một vị thuốc dân gian mang lại nhiều lợi ích trong hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý khác nhau. Tuy nhiên, không phải ai cũng phù hợp để sử dụng loại dược liệu này. Dưới đây là những đối tượng không nên dùng bòng bong và các lưu ý cần thiết để đảm bảo an toàn:

Đối tượng không nên sử dụng bòng bong

Phụ nữ mang thai và trẻ em dưới 6 tuổi: Mặc dù cây bòng bong được xem là an toàn, nhưng với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ, cần đặc biệt thận trọng. Nên tham vấn ý kiến thầy thuốc hoặc chuyên gia trước khi áp dụng để tránh ảnh hưởng đến sức khỏe.

Người bị thận dương hư hoặc tiểu nhiều: Cây bòng bong có tính mát, vì vậy không thích hợp với người có triệu chứng thận dương hư, tiểu tiện nhiều hoặc cơ thể suy nhược, dễ lạnh.

Người bị tỳ vị hư hàn: Những người có dấu hiệu đau bụng do lạnh, tiêu chảy hoặc tiêu hóa kém cần tránh sử dụng để tránh làm tình trạng nặng hơn.

Một số lưu ý khi sử dụng bòng bong

Chọn nguyên liệu chất lượng:

• Nên mua bòng bong khô tại các cơ sở uy tín, đảm bảo nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
• Dược liệu khô cần có màu vàng nâu đều, không bị nấm mốc, sâu mọt hay hư hỏng.

Vệ sinh kỹ trước khi sử dụng:

• Dược liệu tươi cần được rửa sạch và ngâm với nước muối pha loãng để loại bỏ bụi bẩn, vi khuẩn và tạp chất.
• Không sử dụng các phần cây bị bầm dập, hư thối hoặc sâu mọt để tránh rủi ro khi dùng.

Vệ sinh khi dùng ngoài da: Với các bài thuốc đắp ngoài da, cần làm sạch kỹ vùng da bị tổn thương trước khi băng bó để tránh nguy cơ nhiễm trùng.

Tham khảo ý kiến chuyên gia: Đặc biệt với phụ nữ mang thai, người cho con bú, hoặc những người có bệnh lý nền, cần trao đổi cụ thể với thầy thuốc hoặc bác sĩ trước khi dùng cây bòng bong.

Xem thêm:

• Cây mâm xôi có tác dụng gì? 9 tác dụng của cây mâm xôi với sức khỏe
• Cây mần tưới có tác dụng gì? Tác dụng và 11 bài thuốc, lưu ý chữa bệnh

Để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả tối ưu trong điều trị, người bệnh nên thăm khám và nhận tư vấn từ các thầy thuốc Đông y có chuyên môn. Việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến tác dụng phụ hoặc không mang lại hiệu quả như mong đợi. Nếu bạn thấy bài viết hay và hữu ích thì hãy chia sẻ đến người thân, bạn bè cùng biết nhé!