10 tác dụng của cây sắn thuyền đối với sức khỏe bạn nên biết

Sắn thuyền là dược liệu có vị đắng chát, thường được sử dụng trong dân gian để hỗ trợ làm lành vết thương. Khám phá ngay 10 công dụng và các bài thuốc từ sắn thuyền!

1 Giới thiệu chung về cây sắn thuyền

Sắn thuyền là cây gì?

Sắn thuyền có tên khoa học là Syzygium polyanthum (Wight) Walp., thuộc họ Sim (Myrtaceae). Ngoài tên gọi phổ biến là sắn thuyền, cây còn được biết đến với các tên khác như sắn làm thuyền, sắn rừng.

Sắn thuyền là cây thân gỗ thẳng đứng, hình trụ, có thể cao tới 15m. Cành nhỏ, gầy và dài, lúc non dẹt nhưng về sau trở thành hình trụ, có màu nâu nhạt, bề mặt nhăn nheo. Lá dài từ 6 - 9cm, rộng khoảng 2 - 4,5cm, mọc đối, xếp theo hai hướng vuông góc với nhau. Phiến lá có hình mác, thuôn nhọn ở gốc, đầu lá hơi tù. Khi khô, mặt trên có màu đen nhạt, mặt dưới sáng hơn và xuất hiện các điểm hạch nhỏ.

Cây sắn thuyền ra hoa thành cụm, mọc ở kẽ lá hoặc đầu cành, tạo thành chùy dài khoảng 2 - 3cm. Mỗi cụm có thể dài tới 20cm, với trục nhỏ mảnh và kết thúc bằng ba bông hoa không có cuống. Nụ hoa hình lê, dài khoảng 3 - 4mm, rộng 2,5 - 3mm. Quả sắn thuyền mọc thành chùm giống quả vối, khi chín có màu tím đỏ, vị ngọt nhẹ pha lẫn vị chát.

Sắn thuyền mọc hoang và được trồng rộng rãi tại miền Bắc Việt Nam, xuất hiện ở nhiều tỉnh như Hà Nội, Thái Bình, Hòa Bình, Nam Định, Ninh Bình,... Cây có thể được thu hái quanh năm.

Bộ phận dùng làm dược liệu chủ yếu của sắn thuyền là lá và vỏ cây. Lá sắn thuyền tươi thường được giã nát để đắp lên vị trí vết thương. Hiện nay các nhà Dược học vẫn đang nghiên cứu phương pháp bào chế dược liệu sắn thuyền theo dạng phơi khô, tán bột.

Sắn thuyền có tên khoa học là Syzygium polyanthum, thuộc họ Myrtaceae

Thành phần hóa học của cây sắn thuyền

Lá cây sắn thuyền chứa nhiều hợp chất chuyển hóa thứ cấp, trong đó nổi bật nhất là nhóm tannin chiếm khoảng 28% và nhóm phenolic chiếm 25%. Các hợp chất chuyển hóa thứ cấp chính có trong chiết xuất nước từ cây sắn thuyền bao gồm hydroquinone, tannin và flavonoid.

Trong đó, chiết xuất flavonoid được đánh giá có hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất. Các hợp chất flavonoid được tìm thấy trong sắn thuyền gồm 5,3′,4′-trihydroxyflavone-3-C-glycoside, 5,4′,5′-trihydroxyflavone-3-C-glycoside, 5,6,3′,4′-tetrahydroxyflavone, 5,6,4′,5′-tetrahydroxyflavone và 5,3′,4′-trihydroxyflavone hoặc 5,4′,5′-trihydroxyflavone.

Thành phần hóa học của cây sắn thuyền chủ yếu gồm nhóm tannin và phenolic

2 Cây sắn thuyền có tác dụng theo Y học cổ truyền

Vỏ và lá sắn thuyền có vị đắng chát, tính mát, quy vào kinh tràng và vị. Nhờ vào tính chất này, vỏ và lá cây có tác dụng thu sáp, giúp cầm tiêu chảy và lỵ hiệu quả.

Lá sắn thuyền được sử dụng phổ biến trong ẩm thực, đặc biệt là để ăn kèm với nem chua hoặc gỏi. Ngoài ra, vỏ cây còn được dùng để xăm thuyền nhờ tính bền chắc. Trong y học dân gian, lá sắn thuyền được giã nát và đắp lên vết thương có mủ, vết mổ nhiễm khuẩn hoặc vết bỏng để giảm viêm và thúc đẩy quá trình lành thương.

Bên cạnh đó, Trạm Nghiên cứu Dược liệu Thái Bình đã bào chế một loại thuốc mỡ có chứa thành phần từ sắn thuyền để điều trị chàm và một số bệnh ngoài da. Công thức gồm 10g lá sắn thuyền, 6g nghể răm, 2g trầu không, 2g phèn chua phi và 100g vaseline được nấu thành cao mềm, riêng phèn chua phi được tán thành bột và trộn đều với vaseline.

Trong y học cổ truyền, lá sắn thuyền có vị đắng chát, tính mát, quy kinh Tràng và Vị

3 Cây sắn thuyền có tác dụng theo Y học hiện đại

Chống oxy hóa

Các hợp chất chống oxy hóa trong sắn thuyền bao gồm pyrogallol, acid gallic, myricetin, farnesol, phytol và tocopherol. Hoạt động chống oxy hóa của chúng được xác định bởi số lượng và vị trí của các nhóm hydroxyl cũng như vòng benzen trong cấu trúc phân tử.

Khả năng dọn gốc tự do của các hợp chất phenolic có mối liên hệ tỷ lệ thuận với hoạt tính chống oxy hóa. Do đó, các hợp chất có cấu trúc polyme với số lượng nhóm hydroxyl và vòng benzen cao thường có tiềm năng chống oxy hóa mạnh hơn.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối tương quan giữa tổng hàm lượng phenolic trong sắn thuyền và hoạt tính chống oxy hóa. Khi hàm lượng phenolic tăng, khả năng chống oxy hóa của cây cũng được tăng đáng kể.

Các nghiên cứu đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá hoạt động chống oxy hóa của dược liệu sắn thuyền bao gồm so sánh với các hợp chất tham chiếu như hydroxytoluene butyl hóa (BHT), trolox, quercetin và acid ascorbic.

Kháng khuẩn

Chiết xuất lá sắn thuyền có khả năng ức chế sự phát triển và xâm nhập của nhiều loại vi khuẩn có hại nhờ vào thành phần đa dạng các hợp chất thực vật như flavonoid, tannin, alkaloid, phenol, saponin, steroid và triterpenoid. Trong đó, flavonoid đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn bằng cách gây tổn thương màng tế bào, ngăn ngừa sự hình thành các đại phân tử quan trọng trong vi khuẩn và làm giảm tính toàn vẹn của màng tế bào.

Lá sắn thuyền đã được chứng minh là có hoạt tính kháng khuẩn mạnh đối với nhiều chủng vi khuẩn bao gồm Bacillus cereus, Staphylococcus aureus, Streptococcus mutans, Salmonella typhimurium, Escherichia coli và Lactobacillus acidophilus. 

Các terpenoid bao gồm α-himachalene, eremophilene, δ-cadinene, γ-selinene và 3,7,11,15-tetramethyl-2-hexadecen-1-ol trong sắn thuyền được đánh giá là các chất kháng khuẩn tự nhiên. Các hợp chất này có thể phá vỡ màng tế bào vi khuẩn, tác động đến áp suất thẩm thấu làm tăng tính thấm của màng dẫn đến chết tế bào. Nồng độ hợp chất kháng khuẩn càng cao thì khả năng khuếch tán càng tăng dẫn đến khả năng tiêu diệt vi sinh vật càng mạnh.

Các hoạt chất chiết xuất từ lá sắn thuyền có hoạt tính kháng khuẩn mạnh

Làm chất bảo quản

Oxy hóa lipid tạo ra các acid hữu cơ dễ bay hơi gây mùi khó chịu làm mất giá trị dinh dưỡng, ảnh hưởng đến kết cấu, màu sắc và tác dụng của thực phẩm. Việc bổ sung sắn thuyền vào thực phẩm giúp giảm quá trình oxy hóa lipid nhưng bạn cần xem xét tác động của chúng đến chất lượng cảm quan như màu sắc, mùi và hương vị.

Sắn thuyền còn có tính kháng khuẩn giúp kéo dài thời gian bảo quản thực phẩm. Hiệu quả kháng khuẩn của nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố như độ pH của thực phẩm và số lượng vi sinh vật gây hại, cũng như loại và nồng độ hợp chất kháng khuẩn. Nhiệt độ bảo quản có thể gây ảnh hưởng đến mức độ hấp thụ các hợp chất kháng khuẩn có trong dược liệu sắn thuyền.

Bạn có thể sử dụng sắn thuyền như một chất bảo quản thực phẩm

Hỗ trợ điều trị ung thư

Theo tiêu chuẩn của Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ, chiết xuất sắn thuyền có hoạt tính gây độc tế bào yếu đối với tế bào ung thư. Một nghiên cứu đã đo lường khả năng trao đổi chất của tế bào sống thông qua phản ứng chuyển đổi MTT (3-(4,5-dimethylthiazol-2-yl)-2,5-diphenyltetrazolium bromide) thành formazan màu tím. Kết quả cho thấy IC50 (nồng độ chiết xuất cần thiết để ức chế 50%) của tế bào ung thư 4T1 và MCF-7 lần lượt là 672,57 ± 59,42 và 126,05 ± 50,89 µg/ml.

Việc lựa chọn dung môi thích hợp và cô lập các hợp chất hoạt tính sinh học có thể giúp khai thác tối đa giá trị của dược liệu sắn thuyền. Chiết bằng dung môi hydromethanolic (methanol và nước) giúp trích ly hợp chất thực vật từ sắn thuyền hiệu quả hơn so với dung môi tinh khiết.

Để làm rõ cơ chế tác động, các nhà khoa học đã sử dụng các xét nghiệm chuyên biệt nhằm đánh giá quá trình apoptosis (chết tế bào theo chương trình). Phương pháp đánh giá bao gồm phân tích biểu hiện gen caspase 3 và phương pháp đo tế bào bằng dòng chảy.

Kết quả cho thấy sự ức chế tăng sinh tế bào không phải do apoptosis mà do các hợp chất flavonoid trong lá sắn thuyền đã tác động làm dừng chu kỳ tế bào tại pha G₂/M - một giai đoạn quan trọng trong quá trình phân chia tế bào. Điều này gợi ý rằng chiết xuất từ lá sắn thuyền có tiềm năng trong việc kiểm soát sự phát triển của tế bào ung thư thông qua cơ chế điều hòa chu kỳ tế bào.

Các hợp chất từ chiết xuất sắn thuyền có khả năng chống các tế bào ung thư

Hỗ trợ điều trị tiểu đường

Trong một khảo sát sơ bộ tại Trung tâm Y tế Cộng đồng Sering ở Medan (Indonesia), sắn thuyền được ghi nhận là loại thảo dược được sử dụng phổ biến nhất trong điều trị đái tháo đường, chiếm tỉ lệ 57,1%. Trong một thử nghiệm giảm đường huyết cấp tính trên chuột, việc sử dụng chiết xuất methanol từ lá sắn thuyền liều từ 125mg/kg đến 1g/kg không làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết.

Tuy nhiên, trên mô hình chuột mắc đái tháo đường do alloxan và streptozotocin, chiết xuất lá sắn thuyền đã cho thấy tác dụng làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết. Nghiên cứu của Lelono cho thấy việc điều trị hàng ngày trong 21 ngày với chiết xuất nước từ lá sắn thuyền ở liều 100mg/kg, 200mg/kg và 300mg/kg giúp giảm đáng kể nồng độ đường huyết ở chuột mắc đái tháo đường do alloxan.

Hỗ trợ điều trị tăng huyết áp

Chiết xuất nước và methanol từ lá sắn thuyền có khả năng làm giảm đáng kể huyết áp khi tiêm tĩnh mạch trên chuột Wistar-Kyoto (WKY) bình thường và chuột tăng huyết áp tự phát (SHR). Khi sử dụng hàng ngày, chiết xuất methanol ở liều 2,5g/kg cho thấy hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt sau 2 tuần, trong khi chiết xuất nước cho tác dụng sau 3 tuần.

Các nghiên cứu tiếp theo đã tìm hiểu cơ chế của sắn thuyền giúp hạ huyết áp. Kết quả cho thấy chiết xuất lá có thể gây giãn mạch và ức chế enzyme chuyển angiotensin (ACE). Thí nghiệm trên động mạch chủ cô lập từ chuột WKY và SHR đã chứng minh tác dụng giãn mạch đáng kể của chiết xuất nước và methanol. Ngoài ra, chiết xuất ethanol từ lá sắn thuyền (nồng độ 100ppm) có khả năng ức chế ACE đạt 53,37% so với 88,17% của thuốc hạ huyết áp captopril.

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên chuột SHR cho thấy chiết xuất methanol từ lá sắn thuyền giúp cải thiện cấu trúc thận và động mạch chủ sau 4 - 6 tuần điều trị. Phản ứng co mạch với phenylephrine ở động mạch đùi chuột SHR cũng giảm sau khi điều trị cho thấy động mạch ít bị tăng nhạy cảm hơn.

Chiết xuất từ dược liệu sắn thuyền có tác dụng hạ huyết áp đáng kể

Trị tiêu chảy

Chiết xuất ethanol từ lá sắn thuyền với nồng độ 10%, 20% và 30% đã cho thấy hoạt tính chống tiêu chảy trong mô hình gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu. Tác dụng của chiết xuất sắn thuyền ở nồng độ 30% tương đương với tác dụng của thuốc loperamide hydrochloride ở liều 10ml/kg.

Nghiên cứu của Fitri và cộng sự cho thấy lá sắn thuyền có hoạt tính kháng khuẩn đối với Shigella dysenteriae - một tác nhân gây bệnh lỵ trực khuẩn. Chiết xuất từ sắn thuyền có chứa kali với hàm lượng 2054ppm, giúp bổ sung kali cho bệnh nhân bị lỵ do S. dysenteriae vì tình trạng tiêu chảy kéo dài có thể dẫn đến hạ kali máu. Lượng kali khuyến nghị cho bệnh nhân lỵ có hạ kali máu là 1170ppm.

Ngăn ngừa béo phì

Một nghiên cứu cho thấy chiết xuất từ lá sắn thuyền có mức ức chế lipase trung bình (tỉ lệ ức chế 38,20 ± 6,50%) so với 23 loại thảo dược khác. Với 50% chiết xuất nước - methanol (nồng độ 2,75 mg/ml) thì có hoạt tính ức chế 73% hoạt động của enzyme lipase tụy - một enzyme quan trọng trong tiêu hóa chất béo. 

Những phát hiện này mở ra tiềm năng ứng dụng sắn thuyền như một phụ gia thực phẩm giúp hỗ trợ kiểm soát cân nặng, điều trị và phòng ngừa béo phì.

Chiết xuất từ cây sắn thuyền có khả năng ức chế lipase từ đó ngăn ngừa nguy cơ béo phì

Hỗ trợ điều trị Alzheimer

Lá sắn thuyền có tiềm năng hỗ trợ điều trị bệnh Alzheimer nhờ khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase giúp kéo dài tác dụng của acetylcholine tại synap.

Nghiên cứu cho thấy chiết xuất methanol và ethyl acetate từ lá sắn thuyền có tác dụng ức chế hoạt động của acetylcholinesterase với giá trị IC50 lần lượt là 47,30 ± 3,54 μg/ml và 45,10 ± 8,06 μg/ml. Tác dụng này đặc biệt quan trọng vì bệnh Alzheimer liên quan đến sự thoái hóa tế bào thần kinh cholinergic và suy giảm nồng độ acetylcholine trong não.

Sắn thuyền có khả năng ức chế enzyme acetylcholinesterase hỗ trợ điều trị Alzheimer

Giảm mỡ máu

Một số nghiên cứu in vivo đã chứng minh rằng chiết xuất từ lá sắn thuyền có thể làm giảm nồng độ cholesterol trong máu, nhờ sự hiện diện của flavonoid trong chiết xuất. Ngoài flavonoid, sắn thuyền còn chứa các hợp chất chuyển hóa thứ cấp như polyphenol và alkaloid giúp tăng cường khả năng chống oxy hóa. Các hợp chất này giúp giảm stress oxy hóa nhờ vào cơ chế trung hòa các gốc tự do, ức chế enzyme oxy hóa và kích thích hoạt động kháng viêm.

Flavonoid trong lá sắn thuyền có khả năng làm giảm mức cholesterol bằng cách ức chế hoạt động của enzyme HMG-CoA Reductase - một enzyme quan trọng trong quá trình tổng hợp cholesterol. Các nhóm hydroxyl (-OH) tại vị trí C3′, C4′ và C5 cùng với nhóm C=O tại C4 có thể tạo liên kết hydro với các acid amin của enzyme HMG-CoA Reductase thông qua tương tác kỵ nước.

Điều này tương đồng với cơ chế của simvastatin – một loại thuốc điều trị rối loạn lipid máu. Khi vào cơ thể, nhóm C=O trong vòng lactone của simvastatin sẽ bị thủy phân để trở thành dạng hoạt động, liên kết với enzyme HMG-CoA Reductase và ngăn chặn quá trình tổng hợp cholesterol.

Flavonoid có trong sắn thuyền giúp làm giảm nồng độ cholesterol trong máu

4 Một số bài thuốc có sử dụng cây sắn thuyền

Lưu ý rằng trước khi sử dụng bất kì loại thảo dược hoặc dược liệu nào để chữa bệnh, bạn nên tham khảo ý kiến của chuyên gia y tế hoặc bác sĩ y học cổ truyền. Đồng thời, tìm hiểu về cách sử dụng các loại dược liệu và liều lượng cụ thể để tránh những tác dụng không mong muốn.

Sắn thuyền được sử dụng trong rất nhiều bài thuốc Y học cổ truyền

Bài thuốc chữa vết thương phần mềm, chống nhiễm khuẩn

Chuẩn bị: Lá sắn thuyền tươi hoặc khô, dụng cụ giã nhỏ, rây mịn (nếu dùng dạng bột).

Tiến hành:

• Cách 1: Sau khi đã cầm máu (nếu có chảy máu), rửa sạch vết thương. Lấy một nắm lá sắn thuyền tươi, bỏ cọng, rửa sạch, giã nhỏ rồi đắp lên vết thương. Băng vết thương lại và thay băng sau 2 ngày.
• Cách 2: Phơi khô lá sắn thuyền, giã nhỏ và rây mịn. Khi sử dụng, rắc bột trực tiếp lên vết thương mà không cần băng lại, giúp vết thương thông thoáng và nhanh lành, đặc biệt phù hợp vào mùa hè.

Bài thuốc chữa đầy bụng, chướng bụng, sôi bụng, đại tiện ra phân lỏng

Chuẩn bị: Một nắm lá sắn thuyền non, nước sạch.

Tiến hành: Rửa sạch lá sắn thuyền non, giã nhỏ rồi đun sôi với nước. Chắt lấy nước uống mỗi ngày 2 lần, duy trì liên tục trong 2 – 3 ngày để cải thiện tình trạng đầy hơi, chướng bụng, sôi bụng hoặc đi ngoài phân lỏng.

Bài thuốc chữa đau rát họng do viêm họng

Chuẩn bị: Một nắm nhỏ lá sắn thuyền, một nắm nhỏ lá nhọ nồi, 20ml mật ong.

Tiến hành: Rửa sạch lá sắn thuyền và lá nhọ nồi, giã nhỏ rồi ép lấy nước cốt. Thêm mật ong vào, khuấy đều. Dùng hỗn hợp này để ngậm và súc họng trước khi đi ngủ giúp giảm đau rát họng do viêm họng.

Bài thuốc chữa lỵ kinh niên

Chuẩn bị: 8 - 12g vỏ cây sắn thuyền, có thể dùng riêng hoặc kết hợp với seo gà, cám gạo nếp rang vàng.

Tiến hành: Sắc các dược liệu trên lấy nước uống.

Bài thuốc chữa tiêu chảy ra máu không ngớt

Chuẩn bị: Các vị dược liệu gồm vỏ sắn thuyền, vỏ cây vải, vỏ củ nâu, vỏ cây sung, vỏ dụt, vỏ cây suối, củ gấu với lượng bằng nhau.

Tiến hành: Sắc các dược liệu trên lấy nước uống.

Bài thuốc chữa bệnh bạch đới (huyết trắng)

Chuẩn bị: 30g vỏ sắn thuyền, 30g búp ổi, 30g rễ cỏ tranh.

Tiến hành: Đem các dược liệu sắc lấy nước, chia làm 3 lần uống trong ngày. Duy trì sử dụng nước sắc uống trong 5 - 7 ngày để đạt hiệu quả tốt nhất.

5 Một số lưu ý khi sử dụng cây sắn thuyền

Việc sử dụng cây sắn thuyền trong hỗ trợ điều trị cần tuân thủ một số nguyên tắc để đảm bảo an toàn và hiệu quả. Bạn cần lưu ý một số điều quan trọng khi sử dụng sắn thuyền như sau:

• Không tự ý dùng sắn thuyền để điều trị bệnh mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng để biết cách dùng và liều lượng phù hợp. Không tự ý thay đổi liều lượng hoặc cách dùng nếu chưa có sự tư vấn từ chuyên gia.
• Rửa sạch lá sắn thuyền tươi trước khi sử dụng, tránh dùng lá đã úa vàng, hư hỏng hoặc dập nát.
• Kết hợp bài thuốc từ sắn thuyền với chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt hợp lý để đạt hiệu quả tốt nhất trong việc cải thiện sức khỏe.

Bạn nên lưu ý tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng dược liệu sắn thuyền

Xem thêm:

• Cây mần tưới có tác dụng gì? Tác dụng và 11 bài thuốc, lưu ý chữa bệnh
• Cây thanh táo có tác dụng gì? Công dụng và 9 bài thuốc chữa bệnh
• Cây hoàng đằng có tác dụng gì? 10 bài thuốc, cách dùng, lưu ý sử dụng

Qua bài viết trên, bạn đã biết thêm 10 tác dụng của cây sắn thuyền. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả tốt nhất và tránh tác dụng phụ, bạn nên tham khảo ý kiến của chuyên gia trước sử dụng các bài thuốc từ cây sắn thuyền. Hãy chia sẻ bài viết này để mọi người cùng biết nhé!